Traust sem innviður samfélagsins

Sögu mannkynsins má að miklu leyti lesa sem sögu stöðugrar leitar að trausti. Þegar ritmál varð til þurfti fólk að finna leiðir til að tryggja áreiðanleika skjala. Þannig urðu til innsigli konunga og kirkju sem báru vott um sannleiksgildi. Þegar prentvélin breytti miðlun þekkingar á 15. öld fylgdi henni mikil óvissa. Hvernig gat almenningur vitað hvaða rit væru áreiðanleg og hver ekki? Lausnin varð til í formi ritstjórnarstarfs, akademískra hefða og nýrra stofnana sem unnu sér inn trúverðugleika með tímanum.

Á 20. öld styrktist þessi þróun. Stóru dagblöðin og síðar útvarp og sjónvarp byggðu traust sitt á faglegum stöðlum, ritstjórnarstefnu og ábyrgð gagnvart almenningi. Í vísindum þróaðist jafningjamat sem tryggði að niðurstöður væru rýndar og áreiðanlegar. Fjármálakerfið byggði traust sitt á seðlabönkum og eftirliti. Þrátt fyrir að þessi kerfi hafi aldrei verið fullkomin, sköpuðu þau ákveðið grunntraust sem samfélög gátu reitt sig á.

Á stafrænu öldinni hefur þetta jafnvægi raskast. Netið gerði hvern sem er að útgefanda. Samfélagsmiðlar jöfnuðu leikinn á þann hátt að hver rödd hafði nú möguleika á að verða jafn hávær og raddir stórra miðla. Þó að þróunin hafi í fyrstu virst lýðræðisleg og jákvæð, ruddi hún einnig brautina fyrir upplýsingaflóð þar sem gömlu hliðverðirnir hurfu. Þar sem áður voru fáar, tiltölulega áreiðanlegar heimildir, er nú óteljandi straumur efnis sem enginn getur staðfest.

Ofnótt upplýsinga

Á hverju ári birtir samskiptafyrirtækið Edelman víðtæka alþjóðlega könnun sem ber heitið Edelman Trust Barometer. Hún nær til tugþúsunda svarenda í yfir þrjátíu löndum og mælir traust almennings til fjögurra lykilstofnana: stjórnvalda, fjölmiðla, viðskiptalífsins og frjálsra félagasamtaka. Könnunin er talin ein sú áreiðanlegasta í heiminum til að meta hvernig almenningsálit á trausti þróast á milli ára.

Niðurstöður Edelman Trust Barometer 2025 sýna að traust til stjórnvalda og fjölmiðla hefur hrunið niður í sögulegt lágmark á Vesturlöndum. Í mörgum löndum treystir innan við helmingur almennings stjórnvöldum sínum til að „gera hið rétta“ og traust til fjölmiðla er víða komið undir 40 prósent. Þetta fer saman við minnkandi traust til fjármálakerfisins. Þegar seðlabankar stunda fordæmalausa útþenslu peninga grafa þeir undan þeim upplýsingum sem gjaldmiðill á að veita um verðmæti.

Við sjáum svipaða þróun í upplýsingaheiminum. Þegar framboð á efni búnu til með gervigreind og öðrum stafrænum straumum vex hratt, rýrnar gildi upplýsinga og trúverðugleiki minnkar. Þar má nefna áhrifavalda búna til með gervigreind, sjálfvirkan áróður og fullkomnar falsanir í formi djúpfalsaðra mynda og myndefnis. Þessi fjöldaframleiðsla á tilbúnum veruleika líkist óðaverðbólgu fyrir upplýsingar. Þegar við getum ekki lengur treyst stofnunum okkar og ekki heldur eigin skynfærum, byrjar sameiginlegur skilningur okkar á veruleikanum að brotna niður.

Bálkakeðjur sem nýr grunnur trausts

Inn í þetta óvissuástand stígur bálkakeðjutæknin. Hún hefur hingað til verið mest tengd við rafmyntir á borð við Bitcoin, en raunverulegt notagildi hennar er mun víðtækara. Í grunninn er bálkakeðja dreifstýrt og óbreytanlegt bókhald þar sem hver færsla er fest með tímamerki og sannreynd af neti óháðra aðila. Enginn einn getur breytt gögnunum eftir á. Þetta gerir bálkakeðjur að kjörinni tækni til að leysa það sem kalla mætti trúverðugleikavanda upplýsingasamfélagsins.

Þegar mynd eða skjal er fest í bálkakeðju er hægt að sanna uppruna þess. Fjölmiðill getur þannig sýnt lesendum að efnið sé óbreytt frá því að það var birt. Vísindamenn geta tryggt að gögn úr rannsókna séu ekki breytt eftir á. Stjórnsýsla getur notað slíka tækni til að tryggja að opinber skjöl séu örugg og fölsuð. Slík notkun býr til nýja tegund innviða þar sem sannleikur er tryggður af stærðfræði fremur en breyskum milliliðum.

Leitin að sannleikanum

Það eru rökrétt viðbrögð að í heimi upplýsingaóvissu leiti fólk að nýjum lausnum. Flóttinn í kerfi byggð á bálkakeðjutækni er ekki aðeins fjárhagsleg þróun heldur einnig djúpstæð félagsleg og heimspekileg svörun við vanda samtímans. Í heimi óendanlegra, ódýrra afrita, hvort sem þau eru peningar eða stafrænt efni, verður sannanlegur skortur hið endanlega mælikvarði á verðmæti.

Kerfi sem geta boðið slíkan skort og traust eru ekki háð duttlungum miðstjórnarvalds heldur byggja á stærðfræðilegri vissu. Þau eru í kjarna sínum kerfi sannleika, í heimi sem þyrstir í hann.

Rangt svar við réttum vanda

Það er ekki svo að hefðbundnar stofnanir séu blindar á traustsvandann. Alþjóðagreiðslubankinn (e. Bank for International Settlements) og seðlabankar víða um heim hafa ítrekað bent á að traust almennings sé að veikjast og að finna þurfi nýjar leiðir til að tryggja stöðugleika. Lausnin sem þeir leggja helst til er að innleiða seðlabankarafeyri (e. Central Bank Digital Currency) sem er ekkert annað en miðstýrður, ríkisrekinn stafrænn gjaldmiðill. Hugmyndin er sú að með því að færa peninga í stafrænt form, sem stjórnvöld halda beint utan um, megi endurreisa traust og halda umgjörðinni traustri.

En hér er grundvallarvandinn: traustið er ekki að rofna vegna formsins heldur vegna stofnananna sjálfra. Þegar almenningur og markaður upplifir að seðlabankar prenti peninga í óhófi, að stjórnvöld misnoti fjármálakerfið í pólitískum tilgangi eða að eftirlitsstofnanir hafi brugðist hlutverki sínu, þá er ekki hægt að leysa traustsvandann með því að styrkja vald þessara sömu aðila. Miðstýrður stafrænn gjaldmiðill bætir ekki úr traustleysinu, heldur eykur það með því að færa ríkisvaldinu enn meiri stjórn á fjármálum einstaklinga og fyrirtækja.

Í stað þess að skapa nýtt kerfi sem byggir á gagnsæi og dreifingu valds, tvöfaldar þessi lausn gamla líkanið sem hefur þegar sýnt veikleika sína. Það sem kallað er fram sem „lausn“ verður í raun til þess að festa vandann í sessi. Að fela seðlabönkum að vera bæði leikmenn og dómarar í stafrænum gjaldmiðlum skapar ekki nýtt traust heldur dýpkar efasemdir.

Það sem þarf er ekki miðstýrð endurgerð hins sama heldur ný nálgun sem byggir á kerfum sem tryggja sannleika og öryggi með öðrum hætti. Bálkakeðjutæknin býður upp á slíkan möguleika með því að byggja traust á stærðfræði og dreifðu neti í stað miðlægs valds. Þannig er raunverulega verið að svara kjarna vandans: hvernig við getum treyst upplýsingum og gögnum í heimi þar sem hefðbundnir hliðverðir hafa glatað trúverðugleika sínum.

Framtíð peninga og upplýsinga byggir á bálkakeðjum

Nýtt tímabil er hafið. Bitcoin hefur þegar sýnt fram á að bálkakeðja getur veitt traust í peningakerfinu þar sem seðlabankar hafa brugðist. Sama tækni getur nú veitt traust í upplýsingaheimi sem er orðinn gjörsamlega yfirfullur af fölsunum og óvissu. Sigurvegararnir í þessu nýja umhverfi verða þau kerfi sem geta staðið undir hvoru tveggja: að tryggja áreiðanleika peninga og áreiðanleika upplýsinga.

Greinin var birt í tímaritinu Tölvumál í nóvember 2025.

Árangur Kimi K3 endurspeglar víðtækari sókn kínverskra gervigreindarfyrirtækja. Líkön á borð við DeepSeek, Qwen, GLM, Kimi og MiniMax, sem fram til skamms tíma stóðu bandarískum keppinautum almennt að baki, voru um mitt ár 2026 komin með samanlagt 46% af allri notkun á OpenRouter, miðlægum vettvangi þar sem forritarar geta nálgast og borið saman hundruð gervigreindarlíkana.

Ef litið er til notkunar á vettvanginum sést þetta skýrt. Fyrir ári stóðu bandarísk líkön að baki um 70% af allri notkun á OpenRouter, mældri í tókenum, en í sumar var hlutfallið komið niður í um 30%. Sama tilfærsla birtist meðal vinsælustu líkananna. Í júlí voru líkön OpenAI og Google fallin af lista yfir tíu mest notuðu líkön vettvangsins, en kínversk líkön skipuðu átta af tíu efstu sætunum. DeepSeek eitt og sér vann úr meira magni en Google, Anthropic eða OpenAI hvert um sig.

Gögnin benda því til þess að samkeppnisstaða kínverskra fyrirtækja styrkist mun hraðar en almenn markaðsumræða gefur til kynna og að tilfærslan sé þegar farin að birtast með afgerandi hætti í vali forritara á heimsvísu.

Skortur hefur knúið fram skilvirkni

Sókn kínversku líkananna er sérstaklega athyglisverð í ljósi þess að fyrirtækin að baki þeim búa við mun takmarkaðri aðgang að fjármagni og reikniafli en bandarískir keppinautar. Útflutningshöft Bandaríkjanna hafa þrengt að aðgangi kínverskra fyrirtækja að öflugustu gervigreindarflögunum, á sama tíma og OpenAI, Anthropic, Google og Meta verja sífellt hærri fjárhæðum til þróunar og uppbyggingar gagnavera.

Þessar skorður virðast þó að hluta hafa knúið kínversk fyrirtæki til að leggja meiri áherslu á skilvirkni. Í stað þess að reiða sig fyrst og fremst á sífellt umfangsmeiri þjálfun hafa fyrirtækin þróað aðferðir sem draga úr reikniþörf, bæta nýtingu líkana og lækka kostnað við hverja fyrirspurn. Þannig verður verðið lægra án þess að getumunurinn sé nægilega mikill til að réttlæta verulega hærri kostnað bandarísku líkananna.

Opin og lokuð mállíkön, hver er munurinn?

Annar grundvallarmunur felst í því hvernig mállíkönin eru gefin út og þeim dreift. Bandarísku tæknirisarnir OpenAI, Anthropic og Google hafa einkum boðið lokuð mállíkön. Undirliggjandi líkanavogir (e. weights), þjálfunargögn og þróunaraðferðir eru þá varðveitt sem viðskiptaleyndarmál, en notendum seldur aðgangur að líkönunum í gegnum þjónustur eða forritaskil. Mörg fremstu kínversku mállíkananna, þar á meðal DeepSeek og Qwen, hafa hins vegar verið gefin út sem opin mállíkön.

Opin mállíkön gera notendum kleift að sækja líkanavogir, keyra líkanið á eigin innviðum og aðlaga það að sérhæfðum verkefnum. Það þýðir þó ekki að allt þróunarferlið sé opið, enda eru frumkóði, þjálfunargögn og nákvæmar upplýsingar um þjálfunina oft ekki birt. Lokuð mállíkön eru hins vegar rekin á innviðum þróunaraðilans og notendur fá aðeins aðgang að þeim í gegnum þjónustu hans eða forritaskil.

Þróunin fram á við mun að miklu leyti ráðast af því hvort kínverskum gervigreindarfyrirtækja tekst að viðhalda hraða framfaranna og hvort vestræn stjórnvöld bregðast við sókn þeirra með frekari takmörkunum. Haldi gæðamunur milli líkana áfram að minnka mun samkeppnin í auknum mæli ráðast af verði, skilvirkni og sveigjanleika fremur en aðgangi að mesta reikniaflinu. Opin kínversk líkön gætu því haldið áfram að sækja í sig veðrið og þá þrýst á bandarísk fyrirtæki að lækka verð eða opna kerfi sín frekar.

Á sama tíma verður þó sífellt erfiðara að gera grein fyrir kostnaði lausnanna. Útgjöld fyrirtækja vegna stórra mállíkana þrefölduðust á tólf mánaða tímabili fram til ársloka 2025. Þá sögðust 93% þátttakenda í könnun McKinsey hafa farið fram úr fjárhagsáætlun vegna gervigreindar, en fimmtungur fyrirtækja hafði takmarkað notkun tækninnar vegna rekstrarkostnaðar3.

Nokkrir samverkandi þættir skýra þessa þróun.

Fyrirtæki auka notkun gervigreindar hratt, þjónustuveitendur færa sig í auknum mæli frá föstum áskriftum yfir í notkunarmiðaða verðlagningu og dýrustu líkönin eru oft látin sinna einföldum verkefnum sem ódýrari líkön gætu leyst með sambærilegum árangri. Lækkandi einingarkostnaður hefur því ekki endilega skilað lægri heildarútgjöldum, heldur ýtt undir umfangsmeiri og kostnaðarsamari notkun.

Flóknari lausnir hafa þá rutt sér til rúms. Í auknum mæli hefur notkun gervigreindar færst yfir í svokallaða gervigreindarfulltrúa, sem framkvæma aðgerðir sjálfstætt samkvæmt fyrirfram ákveðnu skipulagi eða markmiði, án þess að sérstök beiðni liggi að baki hverju skrefi. Þetta hefur gert kostnaðarstýringu erfiðari, þar sem ein beiðni frá notanda getur hent af stað fjölda aðgerða sem ekki eru samþykktar sérstaklega. Kostnaðurinn ræðst því ekki aðeins af verði einstakra fyrirspurna heldur einnig af umfangi, lengd og sjálfstæði þess ferlis sem gervigreindarfulltrúinn framkvæmir.

Gervigreindarfulltrúi er hugbúnaður sem vinnur sjálfstætt að fyrirfram skilgreindu markmiði. Ólíkt hefðbundnum spjallforritum, sem svara stökum fyrirspurnum, getur hann brotið verkefni niður í smærri skref, sótt upplýsingar, notað önnur kerfi, metið niðurstöður og endurtekið aðgerðir án þess að notandinn þurfi að samþykkja hvert skref sérstaklega. Ein beiðni getur því hent af stað umfangsmiklu og breytilegu vinnuferli.

Þessa þróun hafa menn iðulega kennt við Jevons-þversögnina svokallaða. Hún lýsir því hvernig aukin skilvirkni og lægri einingarkostnaður geta ýtt undir svo mikla eftirspurn að aukin notkun vegi upp á móti væntum sparnaði. Fyrirbærið er vel þekkt úr orkuhagfræði: þegar lýsing varð ódýrari og skilvirkari í Bretlandi á 20. öld jókst notkun hennar svo mikið að heildarorkunotkun til lýsingar jókst.

Það sama á við þegar gervigreind er annars vegar. Eftir því sem hver aðgerð verður ódýrari fjölgar notkunartilvikum og umfangi verkefna, þannig að heildarútgjöld geta aukist þótt kostnaður hverrar einingar haldi áfram að lækka.

Iðulega má því finna dæmi um fyrirtæki sem hafa veitt nær óheftan aðgang að gervigreindarlausnum, án skýrra útgjaldamarka eða virkrar kostnaðarstýringar, en sitja síðar uppi með reikninga upp á fúlgur fjár þegar notkunin vex langt umfram væntingar. Sjá t.d frétt hér um fyrirtæki sem fékk reikning upp á 500 milljónir dala á einum mánuði.

Aukin áhersla á kostnaðarhagkvæmni

Fyrirtæki eru því víða farin að draga saman seglin hvað notkun varðar, velja líkön með markvissari hætti og beina hverju verkefni til þess líkans sem getur leyst það með ásættanlegum gæðum á lægsta mögulega kostnaði.

Þessi nálgun hefur verið nefnd tokenomics. Þar er ekki aðeins horft til verðs hvers tóken heldur heildarkostnaðar við að ná tiltekinni niðurstöðu: hversu mörg tóken verkefnið krefst, hversu oft líkanið endurtekur aðgerðir og hvort ódýrara líkan geti skilað sambærilegum gæðum.

Ávinningurinn af markvissara líkanavali getur verið verulegur. Samkvæmt rannsóknum Cursor kostar meira en 10.000 dali að byggja vafra frá grunni með GPT-5.5 frá OpenAI. Með blöndu af Composer-líkani Cursor og Opus 4.8 frá Anthropic má hins vegar vinna sama verkefni fyrir 1.339 dali, eða um 87% lægri kostnað4.

Endanlegi mælikvarðinn er hvort niðurstaðan skapi meiri verðmæti en nemur heildarkostnaðinum, að teknu tilliti til gæða, reikninotkunar og mannlegrar vinnu við eftirlit og leiðréttingar. Þetta mat verður sífellt mikilvægara eftir því sem gervigreind þróast úr aðstoðartæki yfir í sjálfstæðari fulltrúa sem geta leyst flókin verkefni og samhæft vinnuferla þvert á starfsemi fyrirtækja.

Áætlað er að útgjöld vegna gervigreindar geti numið um fjórðungi upplýsingatækniútgjalda fyrirtækja á næstu árum. Getan til að tengja þau útgjöld við mælanlega verðmætasköpun verður því lykilforsenda þess að aukin notkun skili raunverulegum ávinningi.

Af þessari þróun má draga nokkrar ályktanir um landslag gervigreindarinnar fram á við:

• Álag á innviði gervigreindar mun halda áfram að aukast. Vaxandi eftirspurn eftir reiknigetu kallar á áframhaldandi uppbyggingu gagnavera, orkukerfa og annarra undirliggjandi innviða.

• Kostnaðarstýring verður sífellt mikilvægari forsenda verðmætasköpunar. Árangur mun í auknum mæli ráðast af því hversu markvisst fyrirtæki stýra notkun og hversu skilvirkt þau nýta undirliggjandi innviði.

• Samkeppnisforskot færist frá einstökum líkönum yfir í þá þætti sem auðvelda stýringu þeirra. Eftir því sem líkön verða ódýrari og aðgengilegri færist meira vægi yfir á innviði og hugbúnað sem velja hagkvæmustu lausnina fyrir hvert verkefni, halda utan um kostnað og tengja notkun við mælanlegan árangur.

Skráðu þig á póstlista Visku sjóða og fáðu greinar um efnahagsmál, tækni og fjármál í hverri viku.

Subscribe now

Hröð útbreiðsla gervigreindar og tilheyrandi uppbygging orkufrekra gagnavera er ein helsta driffjöður vaxandi raforkuþarfar fram á við. Ein fyrirspurn til ChatGPT er talin krefjast um tífalt meiri orku en hefðbundin Google-leit og gæti hlutdeild gagnavera í raforkunotkun heimsins aukist úr 1,5% árið 2024 í meira en 3% árið 2030.

Við bætist víðtækari rafvæðing hagkerfisins. Loftslagsbreytingar og markmið um minni losun gróðurhúsalofttegunda auka þrýsting á að hraða orkuskiptum, þar sem samgöngur, kynding og iðnaðarferlar reiða sig í auknum mæli á raforku í stað jarðefnaeldsneytis. Raforkunotkun vex því þvert á atvinnugreinar og leggur sífellt meira álag á framleiðslugetu og flutningskerfi.

Þessi vöxtur á sér stað samhliða grundvallarbreytingu á því hvernig ríki nálgast orkumál. Atburðir síðustu ára hafa sýnt hversu nátengd öruggt orkuframboð er efnahags- og þjóðaröryggi ríkja. Heimsfaraldurinn, innrás Rússlands í Úkraínu og truflanir á siglingum um Hormússund hafa afhjúpað áhættuna sem fylgir samþjöppun birgja og viðkvæmum flutningsleiðum. Samhliða vaxandi sundrungu heimsbúskaparins hafa orkuöryggi og áfallaþol því færst nær miðju efnahags- og öryggisstefnu ríkja.

Fjárfestingarþema næsta áratugar

Þótt spár um þróun orkunotkunar séu ólíkar ber flestum sviðsmyndum saman um eitt: tryggt orkuframboð krefst viðvarandi uppbyggingar. Hvort sem eftirspurn vex hraðar en gert er ráð fyrir, truflanir verða á framboði eða raforkunotkun eykst þarf orkukerfið að búa yfir nægri framleiðslugetu, flutningsgetu og sveigjanleika til að mæta álaginu.

Áætlað er að nærri 15 þúsund milljarða Bandaríkjadala þurfi til uppbyggingar raforkuframleiðslu og tengdra innviða fram til ársins 2035. Umfangið er slíkt að enginn einn orkugjafi eða tæknikostur getur staðið undir breytingunum. Uppbyggingin þarf að ná yfir alla virðiskeðjuna, frá raforkuframleiðslu og flutningskerfum til orkugeymslu, búnaðarframleiðslu og vinnslu mikilvægra hráefna.

Fram á veginn teljum við að virðiskeðja orkunnar muni njóta vaxandi meðbyrs eftir því sem uppbyggingunni vindur fram. Þar beinum við sjónum að þremur sviðum: endurnýjanlegum orkuinnviðum, þeim hráefnum sem rafvæðingin hvílir á og endurnýjun flutnings- og veitukerfa.

Endurnýjanlegir orkuinnviðir

Uppbygging endurnýjanlegrar orku hefur færst hratt í aukana. Endurnýjanlegir orkugjafar stóðu undir 34% af raforkuframleiðslu heimsins árið 2025 og fóru þá í fyrsta sinn fram úr kolum. Gert er ráð fyrir að þeir mæti meira en 90% af aukinni raforkueftirspurn fram til ársins 2030, þar sem sólarorka verður helsta driffjöður vaxtarins. Þróunin markar þannig grundvallarbreytingu á samsetningu raforkuframleiðslu heimsins og kallar samhliða á umfangsmikla uppbyggingu flutningskerfa, orkugeymslna og annarra stoðinnviða.

Rafhlöðugeymslur (e. BESS) og nýjungar í kjarnorkutækni eru meðal þeirra sviða sem vert verður að fylgjast sérstaklega með á komandi árum. Eftir því sem raforkuþörf eykst og vægi veðurháðra orkugjafa vex verður geta raforkukerfa til að jafna sveiflur og tryggja stöðugt framboð sífellt verðmætari. Áframhaldandi tækniframfarir og lækkandi kostnaður gætu því skapað áhugaverð tækifæri þvert á virðiskeðju beggja tæknisviða.

Sérhæfðir málmar: Efnislegar undirstöður rafvæðingarinnar

Rafvæðing hagkerfisins er í eðli sínu hráefnisfrek og kallar á umfangsmikla uppbyggingu nýrra innviða. Raforkukerfi, orkugeymslur, vindmyllur og gagnaver byggja öll á verulegu magni sérhæfðra málma. Kopar flytur raforkuna, litíum gerir kleift að geyma hana og sjaldgæfir jarðmálmar eru lykilhráefni í þeim seglum og rafmótorum sem umbreyta henni í hreyfiafl. Eftir því sem raforka verður stærri hluti af orkunotkun heimsins eykst því eftirspurn eftir þeim hráefnum sem liggja rafvæðingunni til grundvallar.

Þar sem nýjar námur eru bæði fjármagnsfrekar og tímafrekar í uppbyggingu gæti vaxandi eftirspurn skapað viðvarandi þrýsting á framboð og aukið strategískt vægi þeirra fyrirtækja sem ráða yfir mikilvægum málmauðlindum og vinnslugetu.

Rafvæðing kallar á stóraukna fjárfestingu í flutnings- og dreifikerfum

Ný framleiðslugeta skilar takmörkuðum ávinningi ef flutnings- og dreifikerfi geta ekki komið raforkunni til notenda. Víða er skortur á flutningsgetu farinn að tefja tengingu gagnavera, iðnaðarverkefna og nýrra virkjana, á sama tíma og afhendingartími aflspenna, rafstrengja og annars háspennubúnaðar hefur lengst verulega.

Raforkukerfi sem upphaflega voru hönnuð fyrir fáa og stóra framleiðendur þurfa nú að samþætta dreifða og breytilega orkugjafa, orkugeymslur, rafbíla og ört vaxandi stórnotendur. Sú umbreyting kallar á umfangsmikla fjárfestingu í flutnings- og dreifikerfum. Bandarísk veitufyrirtæki áforma ein og sér að verja að minnsta kosti 1.400 milljörðum dala til uppbyggingar á árunum 2026–2030.

Kraftarnir sem nú umbreyta orkubúskap heimsins eru kerfislægir og munu kalla á viðvarandi fjárfestingu þvert á alla virðiskeðjuna. Vaxandi raforkuþörf og aukið vægi orkuöryggis krefjast nýrrar framleiðslugetu og öflugri raforkukerfa á meðan rafvæðingin eykur eftirspurn eftir þeim hráefnum sem liggja umbreytingunni til grundvallar.

Fjárfestingarþörfin verður umfangsmikil og tækifærin að sama skapi víðtæk. Sem fyrr, kunna tækifærin að skapast hjá félögum sem ráða yfir takmörkuðum auðlindum, sérhæfðri framleiðslugetu eða ómissandi innviðum sem kostnaðarsamt er að endurgera. Slík staða getur skapað varanlegar aðgangshindranir, styrkt verðlagningarvald og gert félögunum kleift að njóta óhóflega góðs af þeirri uppbyggingu sem fram undan er.

Við skrifum reglulega um stöðu heimsmarkaða

og nýja tækni. Skráðu þig á póstlista:

Þróunin hefur sérstaka þýðingu fyrir Visku rafmyntasjóð, sem fjárfesti í EVE Frontier árið 2023 í gegnum gerning sem tengir ávöxtun sjóðsins við rafmyntahagkerfi leiksins. Rafmyntum er ætlað að gegna lykilhlutverki í hagkerfi EVE Frontier, þar sem þær verða notaðar við viðskipti, framleiðslu og aðra verðmætasköpun innan leikjaheimsins. Mögulegt verðmæti fjárfestingarinnar mun því meðal annars ráðast af útbreiðslu leiksins og þeirri virkni sem myndast innan hagkerfis hans.

Fulltrúar Visku funduðu nýlega með stjórnendum Fenris Creations og fóru yfir stöðu verkefnisins og framtíðarsýn félagsins. Fjárfestingin er dæmi um hvernig sjóðurinn leitar tækifæra utan hinna stóru og rótgrónu rafmynta, þar sem ný tækni og ný viðskiptalíkön eru enn að mótast og aðgangur að þeim stendur fáum til boða. Slíkum tækifærum fylgir meiri óvissa, en þau geta jafnframt gefið sjóðnum snertiflöt við þróun sem á sér hvergi annars staðar stað. Í þessu tilviki mætast tvö langtímaþemu sem við höfum fylgst náið með: þróun rafmyntahagkerfa og aukin geta gervigreindar til sjálfstæðrar verkefnavinnu.

Rannsóknarsamstarfið við Google DeepMind varpar skýrara ljósi á hvernig þessi tvö þemu mætast. Samstarfið beinist að rannsóknum á greind í flóknum, lifandi kerfum sem mótast af þátttakendum sjálfum, og DeepMind mun nýta stýrðar útgáfur af EVE-heiminum til að prófa og meta gervigreindarlíkön. Þar má rannsaka hvernig kerfi setja sér markmið, bregðast við breytingum og taka samhangandi röð ákvarðana yfir lengri tíma við aðstæður sem líkjast raunverulegu hagkerfi.

EVE hentar sérstaklega vel til slíkra rannsókna vegna þess að heimurinn hefur í meira en tvo áratugi þróast sem lifandi sýndarhagkerfi. Þar hafa myndast framleiðslukeðjur, hrávörumarkaðir, gjaldmiðlar, bandalög og stjórnmál, auk átaka, eignataps og mannlegrar hegðunar sem getur verið bæði skapandi og ófyrirsjáanleg. Ólíkt skák eða Go á heimurinn sér ekkert lokaástand og engin leið er að vinna hann í eitt skipti fyrir öll. Umhverfið lýtur eigin hvötum og innri lögmálum og býður þannig upp á allt annars konar prófunarskilyrði en verkefni með fyrirfram skilgreindum niðurstöðum.

Þetta snertir eina helstu áskorun fyrirtækja á borð við Google DeepMind, OpenAI, Anthropic og Meta: að þróa gervigreind sem getur munað, gert áætlanir og haldið samhengi yfir langan tíma, við aðstæður þar sem árangur ræðst af röð ákvarðana fremur en einu réttu svari. Eftir því sem gervigreind færist frá samtali yfir í sjálfstæðari verkefnavinnu eykst þörfin fyrir raunhæf umhverfi þar sem hægt er að prófa slíka getu með öruggum og mælanlegum hætti. Fá slík umhverfi eru til, og enn færri eiga sér jafn langa sögu af raunverulegri mannlegri hegðun.

Í því samhengi gæti notagildi EVE náð langt út fyrir leikjaiðnaðinn. Reynist heimurinn gagnlegur sem rannsóknarumhverfi fyrir DeepMind gæti það aukið áhuga annarra á sambærilegum stafrænum hagkerfum. Slík umhverfi gætu orðið tilraunastofur fyrir gervigreind, þar sem hegðun líkana er metin við flóknar aðstæður áður en þeim er beitt í viðskiptum, fjármálakerfum eða öðrum mikilvægum innviðum.

Fjárfesting Visku rafmyntasjóðs í EVE Frontier er tiltölulega lítil í samhengi sjóðsins en með þeim áhugaverðari sem hann hefur ráðist í. Þátttaka Google og samstarfið við DeepMind benda til að það sem byggt hefur verið upp í Vatnsmýrinni, lifandi stafrænn heimur með eigin hagkerfi, geti haft gildi sem nær langt út fyrir leikinn sjálfan. Það er sú þróun sem Viska vill eiga aðild að.

Fyrsta birtingarmynd tækninnar sjaldan sú sem mótar endanlegt landslag. Fyrstu fyrirtæki í fararbroddi geta misst forskot sitt, nýir aðilar byggt ofan á innviðina og verðmætin færst til eftir því sem tæknin þroskast, notkunin breikkar og raunveruleg viðskiptalíkön taka á sig skýrari mynd.

Á síðustu misserum hefur ekkert sett jafn afgerandi svip á markaði og gervigreindarkapphlaupið. Umræðan um möguleika tækninnar, áhrif hennar á framleiðni og afleiðingar fyrir hagkerfið birtist nú nánast daglega í fréttum, greiningum og afkomukynningum fyrirtækja.

Ofgnótt er af upplýsingum, tæknin sjálf flókin og virðiskeðjan marglaga. Fyrir fjárfesta verður því sífellt erfiðara að greina hvar varanleg verðmætasköpun mun í raun eiga sér stað, hvaða félög munu ná að verja stöðu sína til lengri tíma og hvar enn má finna tækifæri sem ekki eru þegar verðlögð þannig að allt þurfi að ganga upp á hár til að fjárfestingin standi undir væntingum.

Þegar leitað er að raunverulegri verðmætasköpun er gagnlegt að horfa til tveggja þátta. Annars vegar skiptir máli hvort félag gegni slíkri stöðu í virðiskeðjunni að það geti orðið flöskuháls eftir því sem uppbyggingin heldur áfram. Hins vegar skiptir máli hvort afurð þess sé auðveldlega endurgeranleg (e. replicable) eða hvort hún byggi á sérþekkingu, aðgangi að mikilvægum aðföngum eða tæknilegum yfirburðum sem erfitt er fyrir aðra að líkja eftir. Þegar þessir þættir fara saman, þ.e. þegar félag ræður yfir mikilvægu aðfangi sem tekur tíma að byggja upp, skapast að okkar mati áhugaverðustu tækifærin.

Greining á þessu krefst þó ákveðinnar þekkingar á virðiskeðjunni sjálfri. Í megindráttum má skipta aðfangakeðju gervigreindar í tólf lög, auk ytri þátta sem hafa bein áhrif á þróunina (sjá mynd hér að neðan). Þessi lög ná allt frá notendaviðmótinu, þar sem gervigreindin birtist notandanum, niður í þau efnislegu aðföng sem standa undir innviðunum: kísil í örflögum, kopar í vélbúnaði og flutningskerfum, sérhæfða málma, kælibúnað, gagnaver og framleiðslugetu hálfleiðara. Utan við sjálfa keðjuna eru síðan þættir sem verða sífellt mikilvægari eftir því sem uppbyggingin stækkar, einkum orka, flutningsinnviðir raforku, endurnýjanleg orkuframleiðsla, rafhlöður og netöryggi. Uppbyggingin mun færa virði og endurskipuleggja dýnamík á alþjóðamörkuðum

Hlutir þessarar aðfangakeðju liggja víðs vegar um heiminn og endurspegla vel hversu landfræðilega flókin gervigreindaruppbyggingin er orðin. Kína ræður yfir stórum hluta upphafs keðjunnar, þar sem hráefnin eru unnin og hreinsuð, og hefur byggt upp sterka stöðu í vinnslu sjaldgæfra jarðefna og öðrum efnum sem skipta máli fyrir örgjörva, rafbúnað og orkuskipti. Þetta veitir Kína mikilvægt forskot í heimi þar sem aðgangur að hráefnum er sífellt meira orðinn þjóðaröryggismál.

Bandaríkin og nánustu bandamenn þeirra sitja aftur á móti á stórum hluta þeirra þátta þar sem mest virði verður til í dag. Þar má nefna hönnun örgjörva, framleiðslutæki, háþróaðan hönnunarhugbúnað, lykilíhluti gagnavera og skýjainnviði. Suður-kóresk tæknifyrirtæki gegna lykilhlutverki í framleiðslu vinnsminni og bandarísk félög á borð við Nvidia, AMD, Broadcom og stóru skýjafyrirtækin ráða yfir hönnun, dreifingu og rekstri stórs hluta reiknigetunnar.

Af þessu leiðir að gervigreindarbyltingin snýst að miklu leyti um hnattræna sérhæfingu, flöskuhálsa og breytt valdajafnvægi. Virðið dreifist ekki jafnt um keðjuna heldur safnast þar sem skorturinn er mestur, staðkvæmdin minnst og samningsstaðan sterkust.

Markmið Visku sjóða hefur frá upphafi verið að leita að þeim fjárfestingartækifærum sem bjóða upp á besta hlutfall mögulegrar ávöxtunar og áhættu, óháð því hvar í heiminum þau birtast. Sú nálgun krefst þess að horft sé út fyrir hefðbundnar vísitölur, landamæri og fyrirfram gefnar flokkanir markaðarins.

Lykilbreytingarnar frá fyrri líkönum eru fyrst og fremst þrjár. Í fyrsta lagi getur Fable unnið mun lengri verkefni með minni aðkomu notanda, haldið samhengi yfir stærri gagnasöfn og skilað af sér heildstæðari vinnu en eldri líkön. Í öðru lagi virðist getan í forritun, netöryggi og úrvinnslu gagna hafa tekið stökk fram á við, sérstaklega í verkefnum þar sem líkanið þarf að greina vandamál, prófa lausnir og leiðrétta eigin vinnu yfir lengri tíma. Í þriðja lagi hefur Anthropic styrkt öryggisumgjörðina til muna. Viðkvæmar fyrirspurnir, til dæmis á sviði netöryggis, lífvísinda eða efnafræði, eru síaðar frá eða færðar yfir í önnur kerfi með meiri takmörkunum.

Ný líkön frá stærstu bandarísku gervigreindarfyrirtækjunum hafa komið fram með sífellt styttra millibili og getan virðist nú aukast hraðar en áður á flestum þeim mælikvörðum sem skipta máli. Framfarirnar sjást í betri röksemdafærslu, skýrari texta, hærri árangri í prófum og vaxandi getu kerfanna til að vinna lengri verkefni, nota verkfæri, leiðrétta eigin mistök.

Á sama tíma hefur sjálfur mælikvarðinn á framfarir breyst. Undanfarin misseri hefur umræðan að mestu snúist um hvort ný líkön svari betur, skrifi betur eða nái hærri einkunnum í tilteknum prófum. Sú nálgun fangar þó sífellt minni hluta myndarinnar eftir því sem kerfin fara að vinna lengri og flóknari verkefni. Mikilvægara er nú að horfa til þess hversu mikla raunverulega vinnu líkönin geta leyst af hendi, hversu lengi þau geta unnið sjálfstætt án stöðugrar aðkomu notanda og hversu mikið mannlegt vinnuframlag má kalla fram með einni vel skilgreindri beiðni.

Einn mælikvarði sem þróaður hefur verið er AA-Briefcase. Líkönin fá verkefni sem líkjast flóknum ráðgjafar- eða greiningarverkefnum og þurfa að vinna með mörg tengd undirverkefni, þúsundir heimildaskjala og skila afurðum á borð við minnisblöð, kynningar og töflureikna. Matið reynir þannig að fanga það sem verður sífellt mikilvægara eftir því sem líkönin verða sjálfstæðari: hvort þau geti haldið utan um langt verkefni, greint upplýsingar, forgangsraðað, dregið réttar ályktanir og skilað nothæfri niðurstöðu.

Lokuðu bandarísku líkönin eru enn fremst á þennan mælikvarða, sérstaklega Claude Mythos/Fable 5, en opin líkön, einkum frá Kína, eru að þróast hratt og verða sífellt raunhæfari valkostur fyrir breiðari notkun.

Þróunin sést einnig í því hvernig stærstu félögin á markaðnum lýsa næsta stigi tækninnar. Sam Altman, forstjóri OpenAI, hefur talað um að fyrstu gervigreindarþjónarnir séu farnir að verða hluti af vinnuafli fyrirtækja. Rohan Varma hjá OpenAI hefur tekið í sama streng og lýst skýjadrifnum gervigreindarþjónum sem nýjum grunninnviði í því hvernig vinna er unnin, þar sem slík kerfi geti sinnt raunverulegum verkefnum fyrirtækja í stórum skala. Anthropic setur sömu þróun fram með skýrum hætti í umfjöllun sinni um Claude Code:

„People decide what to build, and the agent decides how to build it.“

Þegar litið er lengra austur er einnig að eiga sér stað áhugaverð þróun sem hefur að mestu verið undir yfirborðinu. Samhliða lokuðu líkönunum frá bandarísku tæknirisunum hafa kínversk opin líkön tekið hröðum framförum. Þau eru yfirleitt nokkrum mánuðum á eftir fremstu lokuðu kerfunum, en eru mun ódýrari í notkun og hægt er að aðlaga að ólíkum verkefnum, fyrirtækjum og rekstrarumhverfi. Það skiptir miklu máli vegna þess að verð og aðgengi ráða oft úrslitum um hversu hratt ný tækni dreifist um hagkerfið. Ef þessi líkön halda áfram að þróast jafn hratt gæti stór hluti fyrirtækja fengið aðgang að mjög öflugri gervigreindargetu án þess að þurfa að byggja alla sína notkun á dýrustu kerfunum frá bandarísku tæknirisunum.

Þegar þetta er lagt saman er ljóst að gervigreindarkapphlaupið er að færast í nýjan fasa. Framfarirnar snúast síður um betri svör og meira um getu kerfanna til að leysa af hendi raunverulega vinnu innan fyrirtækja. Lokuðu bandarísku líkönin halda enn forystunni, en ódýrari opin líkön geta hraðað útbreiðslunni. Næstu misseri munu ráðast af því hversu hratt þessi geta færist inn í rekstur fyrirtækja og skilar sér í mælanlegri framleiðni, lægri kostnaði og raunverulegri verðmætasköpun.

Dýpt bandarískra fjármálamarkaða og seljanleiki þeirra hafa styrkt þessa stöðu enn frekar og gert dollarann að einu helsta örugga skjóli alþjóðlegra fjárfesta. Þegar fjárfestar hafa orðið varir við aukna áhættu hafa þeir gjarnan dregið úr áhættusamari stöðum og leitað í bandarísk ríkisskuldabréf og aðrar dollaraeignir. Dollarinn hefur þannig ekki aðeins orðið stærsti gjaldmiðill heims, heldur einnig eitt helsta örugga skjól alþjóðlegra fjármálamarkaða.

Þetta hefur skapað ákveðna sjálfvirkni í fjármagnsflæði heimsins. Ótti á mörkuðum hefur kallað fram eftirspurn eftir bandarískum ríkisskuldabréfum. Til að kaupa þau hafa fjárfestar þurft dollara. Aukin eftirspurn eftir dollurum hefur síðan styrkt stöðu dollarans enn frekar sem öruggrar eignar.

Bandaríkin skuldsetja sig sífellt meira, hallarekstur ríkissjóðs er viðvarandi og vaxtakostnaður ríkisins hefur hækkað verulega. Eftir því sem stærri hluti ríkisútgjalda fer í vaxtagreiðslur þrengist svigrúm stjórnvalda til að bregðast við næstu niðursveiflu með hefðbundnum hætti. Ríkið þarf þá að fjármagna enn meiri halla á sama tíma og fjárfestar kunna að krefjast hærri ávöxtunar fyrir að halda á löngum ríkisskuldabréfum.

Afleiðingarnar gera vart við sig í auknum mæli.

Langtímavextir hafa hætt að lækka með þeim kerfisbundna hætti sem einkenndi síðustu fjóra áratugi. Samhliða því hefur dregið úr þeirri sérstöðu sem bandarísk ríkisskuldabréf nutu lengi á alþjóðlegum fjármálamörkuðum. Fjárfestar voru áður tilbúnir að sætta sig við lægri ávöxtun vegna þess að bréfin voru talin öruggustu, seljanlegustu eignir heims; þau voru notuð sem veð, varaforði, lausafjáreign og öruggt skjól þegar óvissa jókst. Þessi sérstaða, oft kölluð convenience yield, virðist hafa horfið.

Seðlabankar hafa byrjað að minnka vægi dollarans í gjaldeyrisforðum. Hlutdeild dollara í birtum gjaldeyrisforða seðlabanka hefur lækkað úr um 72% í upphafi aldarinnar í tæplega 57% í lok árs 2025. Síðustu ár hafa seðlabankar keypt hundruð tonna af gulli árlega, langt umfram það sem lengi taldist eðlilegt í sögulegu samhengi. Það bendir til þess að fleiri ríki vilji dreifa varaeignum sínum betur, minnka pólitíska og gjaldmiðlatengda áhættu og eiga stærri hluta forðans í eign sem er ekki skuld annars ríkis.

Samsetning kaupenda ríkisskuldabréfa hefur breyst. Fyrir sautján árum áttu erlendir seðlabankar og ríkissjóðir um 38% af öllu fjármagni í bandarískum ríkisskuldabréfa. Í dag er það hlutfall komið niður í 13%. Sá stöðugi erlendi eftirspurnargrunnur sem hefur haldið bandarískum lánakostnaði lágum er smám saman að þynnast, og kaupendur æ oftar innlendur, bandarískir bankar, peningamarkaðssjóðir eða seðlabankinn sjálfur. Þegar erlend eftirspurn eftir ríkisbréfunum dvínar missir dollarinn smám saman þá alþjóðlegu stöðu sem hún hefur fram til þessa stutt.

Eignasöfn í nýrri heimsmynd

Fyrstu ummerki þessarar þróunar komu fram í lækkunum vestanhafs í fyrra í kjölfar tollafársins. Í þrettán síðustu stærri leiðréttingum eða bjarnarmörkuðum í S&P 500, að árinu 2025 meðtöldu, hafði dollarinn styrkst í fyrstu tólf skiptin, jafnan um 8–10%. Í lækkuninni 2025 brást hann hins vegar öðruvísi við. S&P 500 lækkaði um nærri 18–20% en dollarinn veiktist einnig. Það kann að reynast tímabundin undantekning, en það var engu að síður mikilvægt frávik frá mynstri síðustu áratuga og fyrsta merki þess að varnarhlutverk dollarans í eignasöfnum sé ekki lengur jafn sjálfgefið.

Við slíkar aðstæður geta eignasöfn sem áður voru talin vel varin fyrir niðursveiflum reynst berskjölduð fyrir nýrri heimsmynd. Ef hlutabréf lækka, löng ríkisskuldabréf veita minna mótvægi og dollarinn veikist á sama tíma, rofnar sú þrískipta vörn sem margir fjárfestar hafa treyst á undanfarna áratugi. Þá snýst áhættan ekki aðeins um lækkun einstakra eignaflokka, heldur um að sambandið á milli þeirra breytist þegar mest á reynir.

Fjármagn fylgdi í kjölfarið. Eftir því sem hugbúnaðarfyrirtæki og stafrænir vettvangar sýndu fram á hraðari vöxt og meiri arðsemi varð sífellt sterkari hvati fyrir fjárfesta að beina fjármagni þangað. Á sama tíma urðu fjárfestingar í raforkukerfum, námum, flutningskerfum, húsnæði og öðrum efnislegum innviðum hlutfallslega minna aðlaðandi. Þær kröfðust meiri fjárbindingar, lengri framkvæmdatíma og skiluðu sjaldnar þeirri veldisvaxandi ávöxtun sem fjárfestar voru farnir að venjast.

Afleiðingin var fyrirsjáanleg. Þegar fjármagn leitar í áratugi til þeirra viðskiptalíkana sem þurfa minnst á efnislegum innviðum að halda verður minna eftir fyrir grunnstoðir hagkerfisins. Innviðir verða fjársveltir, viðhald frestast og nýfjárfesting dregst saman. Það sem leit út eins og skilvirk fjármagnsúthlutun á tímabili lágra vaxta og ódýrra aðfanga hefur þannig leitt til uppsafnaðrar vanfjárfestingar í þeim rauneignum sem stafræna hagkerfið þarf sjálft að reiða sig á.

Merki um þessa þróun sjást víða. Raforkukerfi eru undir auknum þrýstingi, biðtími eftir tengingu við flutningskerfi hefur lengst, skortur er á lykilbúnaði á borð við spenna, rofabúnað og annan grunnbúnað raforkukerfa, húsnæðisframboð hefur víða dregist aftur úr fólksfjölgun og námuvinnsla hefur ekki haldið í við vænta eftirspurn eftir mikilvægum málmum og jarðefnum.

Gervigreindin afhjúpar raunheiminn

Gervigreindin flýtir þessari þróun verulega. Hún er að mörgu leyti öflugasta stafræna tæknibylting síðari tíma, en um leið sú sem gerir efnislegar takmarkanir hagkerfisins sýnilegastar.

Fyrri tæknibylgjur voru gjarnan kynntar sem afefnisvæðing hagkerfisins. Internetið, skýjalausnir og hugbúnaður áttu að gera fyrirtækjum kleift að gera meira með minna. Gervigreindin snýr þeirri sögu að hluta við. Hún getur gert hugbúnað, greiningu, textagerð og ýmiss konar hugræna vinnu ódýrari og aðgengilegri, en hún krefst um leið gríðarlegrar uppbyggingar í gagnaverum, raforku, kælingu, málmum og hálfleiðurum. Eftir því sem gervigreind gerir stafræna framleiðslu ódýrari verður efnislegi grunnurinn sem hún hvílir á hlutfallslega verðmætari.

Það sem gervigreind getur hins vegar ekki búið til er það sem er bundið við raunheiminn: landbúnaðarland, námur, vatnsréttindi, orkuinnviði, gagnaver, hafnir og flutningskerfi. Slíkar eignir eru takmarkaðar af jarðfræði, landafræði, regluverki, tíma og eðlisfræði. Þær verða ekki framkallaðar með reikniriti, sama hversu öflug gervigreindin verður.

Af þessu leiðir að upplýsingalegi hluti hagkerfisins stendur frammi fyrir aukinni verðsamkeppni á sama tíma og mikilvægi efnislegra eigna eykst. Það sem áður var litið á sem þungan efnahagsreikning, land, orka, málmar, innviðir og framleiðslugeta, kann því að verða einn verðmætasti hluti næstu fjárfestingarlotu.

Þessi tilfærsla er þegar farin að sjást á efnahagsreikningum stærstu tæknifyrirtækja heims. Microsoft, Alphabet, Meta og Amazon stefna samanlagt í yfir 700 milljarða dala fjárfestingu á árinu 2026, sem er umtalsvert meira en á fyrri árum. Það sem skiptir þó mestu máli er samsetningin. Stór hluti fjárfestingarinnar fer ekki aðeins í örgjörva og hugbúnað, heldur í raforku, gagnaver, kælingu, ljósleiðara, land, vatn og aðra innviði sem nauðsynlegir eru til að knýja áfram næstu kynslóð gervigreindar. Stærstu tæknifyrirtæki heims eru þannig í auknum mæli farin að líkjast innviðafyrirtækjum.

Ný heimsmynd, ný forgangsröðun

Gervigreindin er þó ekki eina ástæðan fyrir þessari þróun.

Sundrung alþjóðakerfisins hefur aukið mikilvægi innlendra og áþreifanlegra eigna. Tollar, útflutningshöft, aukin áhersla á framleiðslu innan vina- og bandalagsríkja og nýir skattalegir hvatar til innlendrar uppbyggingar hafa öll sömu undirliggjandi áhrif. Þau auka virði eigna sem liggja nær heimamarkaði og draga úr aðdráttarafli rekstrarlíkana sem byggja á löngum og viðkvæmum aðfangakeðjum.

Verðbólga virðist heldur ekki lengur aðeins vera tímabundið frávik frá fyrra jafnvægi, heldur hluti af nýju rekstrarumhverfi. Hallarekstur ríkissjóða, enduruppbygging iðnaðar, fjárfestingar í loftslagstengdum verkefnum og aukin útgjöld til varnarmála ýta öll undir þrálátari kostnaðarþrýsting. Þegar verðbólga verður kerfislægari breytist samsetning þeirra eigna sem veita raunverulega vörn. Land, vatnsréttindi, orkuinnviðir, skóglendi og hrávörutengdar eignir verða þá ekki lengur jaðareignir heldur hluti af kjarnanum.

Loftslagsbreytingar og lýðfræðileg þróun benda í sömu átt. Fellibylir, skógareldar, þurrkar og flóð eyðileggja innviði og þrengja að auðlindum á sama tíma og mannfjöldi heimsins heldur áfram að vaxa. Tækni getur aukið framleiðni og bætt nýtingu auðlinda, en hún breytir ekki grunnþörfinni sjálfri. Matur, vatn og orka eru áfram ómissandi undirstöður hagkerfisins.

Fjárfestingartækifæri næsta áratugar

Þrátt fyrir þessa þróun eru margir stofnanafjárfestar enn undirvigtaðir í mörgum þessara eigna. Lífeyrissjóðir og aðrir langtímafjárfestar hafa um áratugaskeið byggt eignasöfn sín fyrst og fremst í kringum hlutabréf og skuldabréf, á meðan landbúnaðarland, skóglendi, vatnsréttindi og ýmsir grunninnviðir hafa fengið takmarkað vægi.

Ef sú þróun breytist þarf tilfærslan ekki að vera mikil til að hafa veruleg áhrif á verðmyndun. Framboð margra þessara eigna er í eðli sínu takmarkað og nýtt framboð verður hvorki til á einni nóttu né með nýrri hugbúnaðarútgáfu.

Undanfarna áratugi hafa fjárfestar verðlaunað þau fyrirtæki sem gátu vaxið án þess að binda mikið fjármagn í raunverulegum eignum. Nú gæti pendúllinn verið að sveiflast í hina áttina. Í heimi þar sem raforka, vatn, land, málmar og innviðir verða aftur að takmarkandi þáttum gætu þær eignir sem fjárfestar höfðu lengi litið fram hjá reynst meðal verðmætustu fjárfestingatækifæra næsta áratugar.

SpaceX, sem hingað til hefur einkum verið þekkt fyrir eldflaugaskot, endurnýtanlegar geimflaugar, gervitunglarekstur og uppbyggingu Starlink, hyggst nú sækja hratt inn á svið gervigreindarinnviða. Félagið stefnir á að nýta þá yfirburði sem það hefur byggt upp í geimferðum til að koma upp víðfeðmu neti gagnavera á sporbaug um jörðu og færa þannig hluta af ört vaxandi reiknigetu gervigreindar út fyrir takmarkanir jarðbundinna innviða: raforku, landrýmis, kælingar, leyfisveitinga og flutningsgetu raforkukerfa.

Félagið metur mögulegan markað fyrir slíka innviði á um 28.500 milljarða dollara og samkvæmt spám umsjónaraðila útboðsins verður gervigreind orðin stærsti tekjuliður félagsins árið 2030.

Uppbygging gervigreindar krefst gríðarlega innviða. Reiknigetan krefst sérhæfðra örgjörva, gagnavera, raforku, landrýmis, kælingar og flutningsgetu raforkukerfa. Eftir því sem notkun gervigreindar eykst verður því æ skýrara að stærsti flöskuhálsinn liggur ekki endilega í hugbúnaðinum sjálfum, heldur í þeim efnislegu innviðum sem þarf til að keyra hann.

Samkeppnin um þessa innviði hefur aukist hratt eftir því sem tæknifyrirtæki, orkufrekur iðnaður, rafvæðing samgangna og almenn orkuskipti sækja öll í sama takmarkaða orkugrunninn. Víða hefur biðtími eftir raforkutengingum lengst, hentugar lóðir í nágrenni orku og ljósleiðaratenginga eru orðnar af skornum skammti og leyfisferli geta tafið uppbyggingu um árabil. Við þetta bætist að kæling stórra gagnavera krefst sífellt flóknari lausna, bæði vegna orkunotkunar og vatnsnotkunar, og getur skapað staðbundna mótstöðu. Þannig er stærsti flöskuhálsinn ekki lengur endilega hugbúnaðurinn sjálfur, heldur hin efnislega innviðakeðja sem þarf til að knýja hann áfram.

Sporbaugur næsta stopp?

Á undanförnum áratug hefur kostnaður við geimskot lækkað verulega, á sama tíma og notkun sporbaugs um jörðu hefur aukist. Gervihnettir, fjarskipti, greiningartól og nú hugmyndir um gagnaver í geimnum byggja öll á sömu undirliggjandi þróun: að aðgangur að sporbaug er orðinn ódýrari, reglulegri og fyrirsjáanlegri en áður.

Í því samhengi er eðlilegt að spyrja hvort næsta skref í uppbyggingu gervigreindarinnviða verði ekki aðeins fólgið í stærri gagnaverum á jörðu niðri, heldur í nýjum innviðagrunni utan hennar.

Röksemdin fyrir gagnaverum á sporbaug byggir fyrst og fremst á því að utan lofthjúpsins eru sumir af stærstu flöskuhálsum jarðbundinna gagnavera annaðhvort minni eða af öðrum toga. Sólarorka er þar aðgengileg með stöðugri hætti en á jörðinni, þar sem veður, skýjafar, árstíðir og dægursveiflur setja orkuframleiðslunni skorður. Fyrir reikniafl sem þarf að vera í nær samfelldri keyrslu gæti slíkur orkugrunnur orðið verulegt forskot. Jafnframt myndi slík uppbygging færa hluta af orkuþörf gervigreindar út fyrir raforkukerfi jarðar, þar sem biðtími eftir tengingum, takmörkuð flutningsgeta og skortur á hagkvæmum orkukostum eru þegar farin að hægja á uppbyggingu stórra gagnavera.

Annar lykilkostur felst í því að gagnaver í geimnum væru síður háð þeim efnislegu og pólitísku takmörkunum sem fylgja uppbyggingu á jörðinni. Hefðbundin gagnaver þurfa landrými, raforkusamninga, kælikerfi, leyfisveitingar og samfélagslega sátt, auk þess sem þau geta mætt mótstöðu vegna orkunotkunar, vatnsnotkunar og áhrifa á nærumhverfi. Eftir því sem bestu staðirnir fyrir gagnaver verða fullnýttir verður æ dýrara og tímafrekara að byggja nýja innviði í nægilegri stærð. Á sporbaug verður landrými ekki sami takmarkandi þáttur og uppbyggingin gæti því, að minnsta kosti í kenningu, fylgt öðrum skalanleika en jarðbundin verkefni.

Kæling er jafnframt eitt af lykilatriðunum í þessari röksemdafærslu. Gagnaver umbreyta stórum hluta raforkunnar í varma og þurfa því umfangsmikil kerfi til að halda búnaði innan rekstrarhæfra marka. Á jörðu niðri krefst það oft mikillar orku, vatns, landrýmis og flókinna kæliinnviða. Í geimnum eru aðstæður vissulega tæknilega krefjandi, enda berst varmi ekki burt með loftstreymi með sama hætti og á jörðu, en á móti má hanna kerfi sem losa varma með geislun út í geiminn. Ef slík kælitækni verður nægilega skilvirk gæti hún dregið úr einum stærsta rekstrarvanda gagnavera og orðið hluti af hagkvæmnisrökum fyrir uppbyggingu utan lofthjúpsins.

Fyrir SpaceX er þessi framtíðarsýn sérstaklega áhugaverð vegna þess að félagið hefur þegar byggt upp þá innviði sem slík uppbygging myndi krefjast. Endurnýtanlegar geimflaugar, lægri skotkostnaður, reglulegar ferðir á sporbaug og reynslan af Starlink skapa stöðu sem fá önnur fyrirtæki geta jafnað. Ef reikniafl verður ein mikilvægasta auðlind næstu áratuga gæti aðgangur að nýjum innviðagrunni utan jarðar orðið stefnumótandi forskot. Þá væri geimurinn ekki lengur aðeins vettvangur fyrir flutninga, fjarskipti og gervitunglaþjónustu, heldur mögulegt næsta lag í innviðakeðju stafræna hagkerfisins.

Elon Musk orðaði framtíðarsýnina með eftirminnilegum hætti í hlaðvarpi við Dwarkesh Patel í febrúar:

“Five years from now, my prediction is we will launch and be operating every year more AI in space than the cumulative total on Earth (...) I would expect to be at least, sort of five years from now, a few hundred gigawatts per year of AI in space and rising.”

Þetta kann að hljóma fjarstæðukennt fyrir mörgum enda er töluvert af hindrunum sem standa í vegi áformanna. Kostnaður við geimskot er enn hár (sjá mynd hér að ofan), viðhald á búnaði flókið og geislun, geimrusl og gagnaflutningar skapa vandamál sem ekki hefur verið leyst úr með hagkvæmum hætti. Áformin hvíla því að stórum hluta á árangri Starship, endurnýtanlegrar eldflaugar sem á að gera SpaceX kleift að flytja mun meiri farm út í geim með lægri kostnaði en áður hefur þekkst. Þar hefur félagið þegar byggt upp umtalsvert forskot.

Með Starlink hefur SpaceX þó þegar sýnt í verki að félagið getur hrint í framkvæmd áformum sem við fyrstu sýn virðast langsótt. Þegar hugmyndir um gervihnattakerfið voru fyrst kynntar töldu margir að kostnaðurinn við að koma þúsundum gervihnatta á sporbraut myndi gera verkefnið illframkvæmanlegt. Á þeim tíma voru geimskot dýr, flutningsgeta takmörkuð og fátt sem benti til þess að hægt yrði að byggja upp slíkt kerfi með hagkvæmum hætti. Í umfjöllun Wired árið 2015 var ekki gefið mikið fyrir þessa framtíðarsýn: „Unfortunately, the idea of cheap, ubiquitous high-speed satellite Internet may be just as science fictional as Musk’s dreams of planetary migration.“ Sagan hefur allavega staðfest eitt: það borgar sig sjaldnast að veðja gegn Musk.

Hvort gagnaver í geimnum reynist fýsileg á næstu árum er enn óljóst. Útboðslýsing SpaceX sýnir þó vel hversu langt stærstu fyrirtæki heims eru farin að horfa í leit að lausnum við einum helsta flöskuhálsi gervigreindarbyltingarinnar. Áformin kunna að hljóma fjarlæg, en þau byggja á þróun sem er þegar hafin: eftirspurn eftir reiknigetu vex hraðar en innviðirnir sem eiga að mæta henni. Takist SpaceX að lækka kostnað við geimskot nægilega mikið gæti félagið fært yfirburði sína í geimferðum yfir á nýjan markað og orðið ekki aðeins félagið sem selur aðgang að geimnum, heldur einnig það sem byggir þar upp næstu kynslóð innviða.

Til þessa hefur þetta fyrirbæri tilheyrt heimi vísindaskáldskapar. Með þeim gríðarlegu framförum í gervigreind og vélbúnaði síðastliðinna ára kann það þó að vera taka breytingum.

Vélar hafa gegnt lykilhlutverki í sjálfvirknivæðingu framleiðslu, en einkum í verkefnum sem hægt er að afmarka af mikilli nákvæmni. Þar má nefna iðnaðararm sem sýður saman sömu samskeytin aftur og aftur, vél sem sker fisk eftir fyrirfram skilgreindu mynstri eða róbot í vöruhúsi sem flytur vörur eftir föstum leiðum. Slík kerfi geta verið afkastamikil, en styrkur þeirra byggist jafnframt á sérhæfingu þeirra; hreyfingarnar eru fyrirfram ákveðnar, verkferlið stöðugt og svigrúmið til frávika lítið. Ef verkefnið breytist þarf jafnan að endurforrita kerfið, færa til búnað eða endurhanna framleiðsluferlið að hluta. Umhverfið þarf með öðrum orðum að laga að vélinni.

Þróun fjölhæfra vélmenna hefur þó reynst torsótt, ekki síst vegna þess hversu erfitt er að gera þeim kleift að skynja umhverfi sitt, halda jafnvægi og bregðast við ófyrirsjáanlegum aðstæðum. Fyrstu tilraunir á þessu sviði má rekja allt aftur til sjöunda áratugarins, en Atlas-vélmenni Boston Dynamics, sem fyrst var kynnt árið 2013, markaði mikilvæg tímamót og sýndi hversu langt tækninni hafði fleygt fram.

Næsta skref í þróuninni kann að felast í að snúa fyrri forsendu við og gera vélinni kleift að laga sig að umhverfinu. Þar kemur það sem legið hefur á allra vörum um þessar mundir, physical AI, eða líkamleg gervigreind. Til þessa hefur gervigreind náð gríðarlegum árangri við að vinna með texta, gögn og kóða en næsti áfangi gæti falist í því að færa tæknina út fyrir skjáinn og inn í hinn efnislega heim; gefa gervigreind búk, hendur og fætur.

Tækninni hefur fleygt hratt fram á undanförnum árum. Í mars 2025 kynnti Nvidia Isaac GR00T N1, fyrsta opna og sérsníðanlega grunnlíkanið sem sérstaklega var þróað fyrir mannlík vélmenni. Skömmu áður hafði Figure kynnt Helix, svokallað sjón-, tungumáls- og athafnalíkan sem sameinar skynjun, málskilning og hreyfistýringu í einu kerfi. Google DeepMind fylgdi í kjölfarið með Gemini Robotics og Gemini Robotics-ER, sem færa getu stórra gervigreindarlíkana yfir í rýmisskilning, hreyfingu og ákvarðanatöku í efnisheiminum.

Íslensk fyrirtæki hafa byrjað að nýta sér vélmenni og róbóta í auknum mæli. Greint var frá því í vikunni að þjónustuvélmenni hefði tekið til starfa í matsalnum á hjúkrunarheimili í Fossvogi, þar sem það sækir óhreint leirtau og flytur inn í uppvask. Hjá Íslenska Gámafélaginu hafa þrjú gervigreindarknúin vélmenni jafnframt tekið við flokkun sorps á endurvinnslulínu félagsins. Þar geta þau greint og aðskilið endurvinnanleg efni í tólf flokka, flokkað um þrjátíu hluti á mínútu hvert og starfað allan sólarhringinn. Verkefnin eru enn sérhæfð og tiltölulega afmörkuð, en dæmin sýna að vélmenni eru ekki lengur fjarlæg framtíðarsýn heldur farin að leysa raunveruleg verkefni í íslensku atvinnulífi. Jón Þórir Frantzson, forstjóri Íslenska Gámafélagsins, orðaði breytinguna ágætlega þegar vélmennin voru tekin í notkun:

„Með tilkomu gervigreindarinnar þá hafa þeir [róbótarnir] gjörsamlega breyst og
manni finnst jafnvel stundum mennskir.“

Á CES-ráðstefnunni í Las Vegas í janúar lýsti Jensen Huang, forstjóri NVIDIA, þessum tímamótum með eftirminnilegum hætti:

„ChatGPT-augnablikið fyrir líkamlega gervigreind er runnið upp, þegar vélar fara að skilja, álykta og athafna sig í raunheiminum.“

Rétt eins og mállíkön breyttu á skömmum tíma því hvernig almenningur og fyrirtæki hugsa um hugbúnað, gætu framfarir í líkamlegri gervigreind breytt því hvernig við hugsum um vélrænt vinnuafl.

Morgan Stanley áætlar að markaðurinn fyrir mannlík vélmenni (e. humanoids) geti numið um 5.000 milljörðum dala árið 2050, að meðtöldum aðfangakeðjum og þjónustu, og að þá verði meira en milljarður slíkra véla í notkun. Þótt slíkar langtímaspár séu óhjákvæmilega háðar mikilli óvissu benda fyrstu tölur til þess að forsendur útbreiðslunnar séu þegar teknar að styrkjast. Goldman Sachs áætlar að framleiðslukostnaður mannlíkra vélmenna hafi lækkað um 40% á einu ári, úr 50 til 250 þúsund dölum í 30 til 150 þúsund dali á einingu, langt umfram þá 15 til 20% árlegu lækkun sem áður var spáð. Bankinn gerir ráð fyrir að meira en 250 þúsund vélar verði afhentar árið 2030 og um 1,4 milljónir árið 2035.

Hinar miklu framfarir sem orðið hafa í þróun vélmenna á undanförnum árum, knúnar áfram af bættum vélbúnaði, öflugri gervigreindarlíkönum og lækkandi kostnaði, benda til þess að verulegar breytingar geti orðið víða í atvinnulífinu. Eftir því sem tækninni fleygir fram, einingaverð lækkar og fleiri verkefni verða hagkvæm til sjálfvirknivæðingar munu forsendur fyrir víðtækari innleiðingu halda áfram að styrkjast.

Fyrstu skrefin verða líklega tekin þar sem verkefnin eru endurtekin, vinnuumhverfið tiltölulega fyrirsjáanlegt og efnahagslegur ávinningur auðmælanlegur: í verksmiðjum, vöruhúsum, dreifingarmiðstöðvum og öðrum hlutum aðfangakeðjunnar. Þaðan kann notkunin smám saman að breiðast út yfir í þjónustustörf og síðar inn á heimili. Verði sú þróun að veruleika munu áhrifin ná langt út fyrir einstök fyrirtæki og atvinnugreinar. Vélmennin gætu ekki aðeins aukið framleiðni og lækkað kostnað, heldur einnig dregið úr manneklu, styrkt viðnámsþrótt aðfangakeðja og mildað þann verðbólguþrýsting sem skapast þegar framboð vinnuafls eða framleiðslugeta heldur ekki í við eftirspurn. Í hagkerfum þar sem þjóðir eldast og vinnuafli fer fækkandi gæti slík tækni jafnframt reynst mikilvægur mótvægisþáttur.

Frá aldamótum hefur ekkert lát verið á skuldasöfnun bandaríska ríkisins og sama þróun hefur í vaxandi mæli einkennt önnur vestræn ríki, einkum eftir heimsfaraldurinn. Í Bandaríkjunum hafa skuldir hins opinbera vaxið úr um 53% af vergri landsframleiðslu árið 2000 í um 122% árið 2025. Miðað við núverandi stefnu stefnir hlutfallið enn hærra.

Bandaríkin njóta þó sérstöðu umfram önnur vestræn ríki þegar kemur að fjármögnun. Stærð hagkerfisins, dýpt fjármálamarkaða og traust á bandarískum ríkisskuldabréfum hafa um áratugaskeið gert ríkissjóði kleift að fjármagna hallarekstur á betri kjörum en ella. Þá þarf ekki að fjölyrða um stöðu dollarans í alþjóðahagkerfinu sem hefur enn frekar stuðlað að hagstæðri fjármögnun. Í þessu samhengi er gjarnan rætt um óhófleg forréttindi dollarans í alþjóðahagkerfinu (e. exorbitant privilege).

Til þessa hefur skuldasöfnunin ekki hamlað uppgangi Bandaríkjanna. Ríkisútgjöld hafa stutt við eftirspurn og hagvöxt á sama tíma og bandarísk fyrirtæki hafa leitt stóran hluta þeirrar tækniþróunar sem knúið hefur áfram framleiðniaukningu víða um heim. Bandarísk hlutabréf hafa jafnframt skarað fram úr á alþjóðlegum mörkuðum.

Á sama tíma hefur það verið flestum ljóst að þessi þróun getur vart verið sjálfbær til lengri tíma. Hreinn vaxtakostnaður nemur nú um 14% af heildarútgjöldum ríkissjóðs Bandaríkjanna og hefur farið sífellt hækkandi og er þegar orðinn hærri en öll framlög til varnarmála og jafngildir nær fimmtu hverri krónu sem ríkið innheimtir í tekjur.

Breytt landslag

Landslagið hefur tekið stakkaskiptum. Togstreita í alþjóðastjórnmálum hefur aukist, stríðsátök færst nær mikilvægum aðfangakeðjum og hættan á nýjum verðbólguskellum orðið meiri. Fjárfestar hafa vanist umhverfi síðustu fimmtán ára, þar sem veik eftirspurn, lág verðbólga og skjót viðbrögð seðlabanka settu svip sinn á markaði. Áföllin koma í auknum mæli frá framboðshliðinni: frá orkumörkuðum, aðfangakeðjum, vinnuafli og geopólitískri óvissu.

Ávöxtunarkrafa á löng ríkisskuldabréf (10 ára og lengri) hefur hækkað víða um hinn vestræna heim. Í maí fór meðalkrafa á langtímaskuldir G7-ríkjanna yfir 4,6% og náði þar með hæstu hæðum í rúma tvo áratugi.

Þróunin hefur verið sérstaklega áberandi í Bandaríkjunum. Krafa á 30 ára ríkisskuldabréf fór í um 5,2% í maí, það hæsta síðan árið 2007, en krafa á 10 ára bréf hækkaði jafnframt í um 4,7%. Þótt vextir hafi lækkað lítillega frá þeim toppum standa þeir enn hátt og endurspegla breytt jafnvægi á skuldabréfamörkuðum.

Fyrir Bandaríkin kemur þessi þróun sér sérstaklega illa. Verulegur hluti útistandandi skulda þarf að endurfjármagna á næstu árum og hvert prósentustig í hærri vöxtum skilar sér smám saman í aukinni vaxtabyrði ríkissjóðs. Áhrifin takmarkast ekki við opinber fjármál. Eftir því sem stærri hluti skuldanna þarf að endurfjármagna á hærri vöxtum hækkar vaxtakostnaður ríkissjóðs hratt og þrengir að svigrúmi hans til annarra útgjalda. Hærri ávöxtunarkrafa á ríkisskuldabréf hækkar fjármagnskostnað fyrirtækja, þrengir að verðmati hlutabréfa og dregur úr svigrúmi til fjárfestinga um hagkerfið allt.

Það sem áður var viðráðanleg byrði í umhverfi lágra vaxta er nú orðið að sífellt alvarlegri veikleika.

Fyrir fjárfesta er niðurstaðan þó ekki sú að horfa fram hjá Bandaríkjunum. Þau eru enn miðstöð tækninýjunga og heimili margra öflugustu fyrirtækja heims. En sú heimsmynd sem einkenndi árin eftir fjármálakreppuna, þar sem lág verðbólga og skjót viðbrögð seðlabanka studdu við eignaverð, er að breytast.

Í slíku umhverfi þarf eignasafnið að standa á fleiri stoðum. Þegar verðbólga verður sveiflukenndari, fjármagn dýrara og varnareiginleikar langra ríkisskuldabréfa veikjast eykst vægi eigna sem standa nær raunhagkerfinu. Orka, hrávörur, jarðmálmar og innviðir kunna því að gegna stærra hlutverki en þau hafa gert um langt skeið, ekki aðeins sem vörn gegn óvissu heldur einnig sem nauðsynleg aðföng þeirrar uppbyggingar sem hin breytta heimsmynd kallar á.

Það er auðvelt að líta á þessa þróun sem enn eitt dæmið um hækkandi verðlag. Það sem vekur hins vegar meiri athygli er hvaða hrávörur eru að leiða hækkunina. Þær tengjast allar raunhagkerfinu. Olía knýr skip, flugvélar, vörubíla og fiskiskip. Kopar og ál eru lykilhráefni í raforkukerfum, gagnaverum og uppbyggingu innviða. Gull og silfur styrkjast gjarnan þegar fjárfestar fara að efast um verðbólguhorfur, raunvexti eða virði gjaldmiðla.

Þrátt fyrir að hagkerfi heimsins virðist sífellt meira stafrænt hafa grunnforsendur verðmætasköpunar ekki breyst. Það þarf enn orku til að knýja hagkerfið áfram og hráefni til að byggja upp þá innviði sem ný tækni krefst. Gervigreind, gagnaver og rafvæðing breyta ekki þeirri staðreynd. Þvert á móti virðast þau auka eftirspurn eftir mörgum af mikilvægustu hrávörum heims.

Þetta sést vel í orkumálum. Markaðir horfa gjarnan á hráolíu, enda er hún sýnileg og auðvelt er að eiga viðskipti með hana. En nútímahagkerfið gengur ekki eingöngu fyrir olíu. Það byggir á flóknu orkukerfi sem samanstendur af bensíni, díselolíu, jarðgasi, raforku og umfangsmiklum flutningsinnviðum.

Þar virðist Evrópa enn standa á veikari grunni en margir gera sér grein fyrir. Evrópa lenti í miklum hremmingum í orkumálum í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu og staðan er ennþá viðkvæm. Evrópa reiðir sig enn að verulegu leyti á innflutta orku og virkar alþjóðlegar flutningsleiðir. Ef framboð raskast eru lausnirnar ekki einfaldar. Orkuinnviðir eru þungur iðnaður sem tekur mörg ár að byggja upp.

Ísland stendur að sumu leyti betur að vígi. Aðgangur að innlendri endurnýjanlegri raforku er raunverulegt samkeppnisforskot í heimi þar sem orka verður sífellt mikilvægari þáttur í efnahagslegu og geopólitísku valdajafnvægi. Það þýðir þó ekki að Ísland sé ónæmt fyrir þróun á alþjóðlegum hrávörumörkuðum. Við flytjum enn inn stóran hluta þeirra vara sem við neytum, flug, skipaflutningar og sjávarútvegur eru áfram háð eldsneyti og hærra olíuverð skilar sér að lokum inn í flutningskostnað, verðlag og rekstrarkostnað víða um hagkerfið.

Bandaríkin standa að mörgu leyti sterkust. Þau framleiða orku, flytja út jarðgas og búa yfir umfangsmiklum innviðum á sviði orkuvinnslu og hreinsunar. Evrópa hefur færri slík verkfæri og þarf í auknum mæli að keppa um takmarkað framboð á orku. Ísland nýtur ákveðins skjóls vegna raforkukerfisins, en tekur samt þátt í sömu alþjóðlegu hrávöruhringrás og önnur ríki þegar vörur eru fluttar til landsins, flugvélar fara í loftið eða fiskiskip leggja úr höfn.

Markaðurinn getur haldið áfram að spyrja hversu hátt olíuverð geti farið. Áhugaverðari spurning er hverjir búa enn yfir raunverulegum orkulegum og hrávörutengdum yfirburðum. Nútímahagkerfið kann að líta stafrænt út á yfirborðinu, en undir niðri þarf enn að grafa það upp, flytja það, hreinsa það og knýja það áfram.

Hlutafjárútboðin voru lykilþáttur í þróuninni og greiddu aðgang almennings að uppbyggingu tækninnar, þeirrar tækni sem síðan hefur reynst knýjandi þáttur í framleiðniaukningu 21. aldar. Sjálf bylgjan var til þess fallin að breyta landslaginu, varpa skýrara ljósi á þau félög sem byggðu á veikum grunni, en jafnframt greiða leið annarra.

Nú er sambærileg fjármögnunarbylgja að myndast vestanhafs, sem við efumst um að hafi farið framhjá mörgum lesendum Visku. Uppbygging gervigreindar krefst innviðafjárfestingar sem á sér engin fordæmi.

Þrír gervigreindarrisar hyggjast nú efna til hlutafjárútboða á árinu: SpaceX, OpenAI og Anthropic. SpaceX, sem yfirtók xAI í febrúar og er leiðandi í uppbyggingu gagnavera hefur gefið út útboðslýsingu og stefnir á að fara á markað í júní á verðlagningu sem nemur 1750 milljarða dollara. Eins stefna OpenAI og Anthropic, fyrirtækin sem halda úti ChatGPT og Claude, á að fara á markað seint á þessu ári. Þessi röð útboða verður einstök að umfangi og gæti orðið ein stærsta prófraun fjármagnsmarkaða á gervigreindar-”narratívið” til þessa.

Á núverandi verðmati myndu Anthropic, OpenAI og SpaceX raðast sem áttunda, fjórtánda og fimmtánda verðmætasta skráða fyrirtæki Bandaríkjanna. Samanlagt markaðsvirði þeirra nemur um 4.000 milljörðum dala. Til samanburðar eru næstu þrjú stærstu óskráðu félög á eftir þeim, Databricks, Stripe og Anduril, samanlagt minna virði en 400 milljarðar dala.

Af þessu má ráða ýmislegt um þróunina.

Hlutafjárútboð koma gjarnan í bylgjum, þar sem fyrirtæki nýta sér tímabil hagstæðra markaðsaðstæðna, mikillar bjartsýni og aukinnar áhættusækni fjárfesta. Þegar verðmöt eru há og framboð af fjármagni töluvert, skapast eðlilegur hvati fyrir fyrirtæki til að sækja fjármagn á opinberum markaði. Þessi bylgja hlutafjárútboða gervigreindarfélaga markar því ákveðin tímamót í “narratívinu”.

Hún sýnir að markaðurinn er farinn að líta á gervigreind ekki aðeins sem tæknibyltingu, heldur sem geira sem þarf að standast hefðbundnari mælikvarða fjármagnsmarkaða: tekjur, framlegð, og arðsemi. Það sem áður var fyrst og fremst saga um möguleika framtíðarinnar verður nú í auknum mæli að spurningu um rekstrarlega framkvæmd og raunverulega verðmætasköpun, sem þegar er farin að líta dagsins ljós.

Í því felst jafnframt að gervigreindarkapphlaupið er að færast í nýjan fasa. Fyrstu ár bylgjunnar einkenndust af tæknilegum framförum, nýjum líkönum og hröðum framförum í getu kerfanna. Næsti fasi verður líklega ekki síður mótaður af því hver hefur aðgang að nægu fjármagni til að byggja upp þá innviði sem tæknin hvílir á. Reiknigeta, gagnaver, orka, dreifileiðir og hæfileikafólk eru orðin lykilbreytur í samkeppninni. Þau fyrirtæki sem geta fjármagnað þessa uppbyggingu á hagstæðum kjörum fá þannig forskot sem er ekki aðeins tæknilegt, heldur einnig fjárhagslegt og innviðalegt.

Hlutafjárútboðin gætu því breytt kapphlaupinu á tvo vegu.

Annars vegar veita þau stærstu félögunum aðgang að gríðarlegu fjármagni sem getur flýtt fyrir uppbyggingu, aukið getu þeirra til að kaupa reiknigetu og styrkt stöðu þeirra gagnvart minni keppinautum.

Hins vegar auka þau gagnsæi í geira sem hefur hingað til að stórum hluta vaxið á óskráðum mörkuðum, þar sem upplýsingar um tekjur, kostnaðargrunn, framlegð og viðskiptavöxt hafa verið takmarkaðar. Þegar félögin verða skráð á markað verða þau borin saman með reglubundnum hætti, ekki aðeins út frá væntingum, heldur út frá rekstrartölum.

Vandamálið er þó margþætt og liggur ekki aðeins í olíuframboði; stór hluti mikilvægra aðfangakeðja reiðir sig á flutning vara í gegnum sundið. Um þriðjungur af heimsviðskiptum með áburð fer í gegnum sundið, um 20% af jarðgasi og stór hluti af brennisteini heimsins. Mið-Austurlönd eru meðal helstu álframleiðanda í heimi (utan við Kína) og framleiða stóran hlut metanóls og petróefna sem eru grunnefni í plastframleiðslu svo dæmi séu tekin.

Þegar horft er til áhrifa á milli svæða er róðurinn hvað þyngstur fyrir Asíuríkin en nær helmingur af olíuinnflutningi svæðisins fer um sundið. Þar að auki eru Indland, Kína og lönd víðsvegar um Suðaustur-Asíu stórir innflytjendur á nánast öllum hrávörum sem fara þar í gegn.

Þróunarríki eru hvað verst útsett fyrir áhrifunum. Mörg þeirra glíma við skuldir í dollurum, eru háð innfluttri olíu og glíma um leið við hækkandi áburðarverð sem ógnað hefur matvælaöryggi. Að auki knýr jarðgas raforkukerfi sem búa yfir engum varúðarúrræðum; Indland, Bangladesh og Pakistan fluttu nær 2/3 hluta af jarðgasi um sundið. Á sama tíma geta efnameiri þjóðir tryggt sér framboð á hærra verði, sem er ekki endilega fýsilegur kostur fyrir ríki sem hafa minna á milli handanna.

Staðan er töluvert önnur en árið 2022

Samsetning jarðefnaeldsneyta til Evrópu er töluvert frábrugðin stöðunni í ofangreindum löndum. Í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu árið 2022 færðist olíuinnflutningur Evrópu í auknum mæli til Noregs og Norður-Afríku, sem dró úr vægi Persaflóa. Áhrifin eru þó töluverð og koma öðruvísi fram en í olíukrísunni 2022; stórar olíuhreinsistöðvar sem breyta hráolíu í afurðir á borð við þotueldsneyti eru að miklu leyti laskaðar. Þannig hafa þotueldsneyti og dísel hækkað töluvert og nú sjáum við flugfélög víða skera niður flugframboð og vöruflutninga í lofti.

Áhrifin eru bersýnilega komin fram víðsvegar um heimshagkerfið, sem rit Seðlabankans, Peningamál 26/2, kom jafnframt ágætlega inn á síðastliðinn miðvikudag.

Átökin hafa kallað fram alls konar viðbrögð. Á dögunum lýstu Bandaríkin yfir að þau myndu létta á refsiaðgerðum gegn Rússlandi til að mæta olíuþörf; Evrópusambandið hyggst reiða sig á neyðarbirgðir og neytendur víða um heim eru byrjaðir að hamstra vörur í ótta við skort.

Bjartsýni um opnun sundsins fyrir sumarlok hefur verið hófleg, eins og sést á veðmálamörkuðum eins og Polymarket.

Þegar öllu er á botninn hvolft mun lokunin hafa viðvarandi áhrif. Framvinda í alþjóðlegum efnahagsmálum mun að stóru leyti ráðast af árangri í friðarviðræðum og vendingum í Persaflóa.

Þróunin er hluti af stærra púsli hvað endurskipulagningu heimsviðskipta varðar. Orkukrísan mun hafa smitáhrif út um allan heim, ekki aðeins vegna skortsins sem hún kann að valda heldur líka sem fordæmi. Við erum enn og aftur að sjá mikilvægi þess að þjóðríki hafi sjálfstæði í aðgengi sínu að orku og hrávörum. Akkilesarhæll Evrópu árið 2022 var að reiða sig á gasinnflutning frá Rússlandi og eins erum við að sjá þjóðríki og fyrirtæki núna neyðast til þess að endurhugsa mikilvægar aðfangakeðjur og gera sig sjálfbærari hvað þær varðar. Því er auðséð að mikið fjármagn og athygli þessara aðila munu fara í að byggja upp sterkari stoðir hvað varðar orkuframleiðslu eða hrávörur. Sum lönd hafa möguleika á uppbyggingu innanlands, á meðan önnur þurfa að finna sér aðrar leiðir með þjóðaröryggi að leiðarljósi, umfram verð.

Hvort sem næsta áfall kemur frá Hormússundi, Súez-skurði eða Tævansundi er niðurstaðan sú sama. Í óstöðugum heimi hefur áhættan af því að treysta á orku og hrávörur frá fjarlægum löndum aukist verulega, og lönd og fyrirtæki þurfa að bregðast við.

Með þessum áformum eru félögin að bregðast við skorti á reiknigetu sem hefur farið vaxandi undanfarna mánuði. Sundar Pichai, forstjóri Alphabet, lýsti því yfir á uppgjörsfundinum í lok apríl að tekjur Google Cloud hefðu verið umtalsvert hærri ef félagið hefði getað mætt eftirspurninni með aukinni reiknigetu. Anthropic, sem þróar Claude mállíkönin, hefur ítrekað þurft að takmarka afköst hjá viðskiptavinum af sömu ástæðu og samdi nýverið við félag Elon Musk um 300 MW af orku í Colossus 1 gagnaverinu til að auka afkastagetu sína. Þessar takmarkanir liggja því ekki í fjármagni heldur í efnislegum innviðum: gagnaverum, örgjörvum, minni, raforku og öðru sem tekur langan tíma að byggja upp.

Þetta kann að virðast ógnvænlegt í fyrstu, en þegar litið er á sögulegar tölur um fjárfestingar er þessi uppgangur ekki einsdæmi. Sögulega hafa fjárfestingar í mikilvægum innviðum náð sömu umsvifum og jafnvel meiri.

Ýmsar greiningar hafa verið gerðar á notkun gervigreindar og gervigreindarþjónum (e. AI agents). Myndin hér að neðan sýnir að um 84% íbúa heimsins nota gervigreind ekki að neinu marki. Um 16% nota grunnútgáfur mállíkana án greiðslu, en aðeins um 0,3% greiða fyrir öflugri útgáfur. Það sem vekur þó sérstaka athygli er að aðeins um 0,04% heimsbyggðarinnar eru farin að nýta sér næsta stig tækninnar, þ.e. að byggja eigin verkfæri, sjálfvirkni eða lausnir með aðstoð gervigreindar.

Þessi mynd er sláandi af nokkrum ástæðum. Bæði nota 84% svarenda ekki gervigreind að neinu leyti og einungis 0,04% nota afkastamesta hluta hennar, svokallaða gervigreindarþjóna (e. AI agents). Þar er um að ræða sérhæfð kerfi sem geta framkvæmt verkefni og sinnt ákveðnum hlutverkum með sívaxandi sjálfstæði. Í greiningu Goldman sést einnig að notkun gervigreindarþjóna er varla mælanleg í dag, á sama tíma og spáð er að þeir verði langstærstu notendur gervigreindar innan fárra ára. Þetta sést vel á mynd hér að neðan.

Það sem gerir þessa þróun þó sérstaklega áhugaverða er að ólíkt mannfólki eru í raun engin eðlislæg takmörk fyrir fjölda slíkra kerfa sem fyrirtæki geta nýtt samtímis. Fyrirtæki framtíðarinnar gætu því starfað með hundruðum eða þúsundum sérhæfðra gervigreindarþjóna sem sinna afmörkuðum verkefnum samhliða starfsfólki. Við í Visku sjóðum þekkjum þetta af eigin raun og höfum búið til gervigreindarþjóna í starfsemi okkar frá því í fyrra og fer þeim hratt fjölgandi.

Þegar allt er tekið saman blasir við að gervigreind er enn á byrjunarreit, hvort sem horft er til fjölda notenda eða útbreiðslu gervigreindarþjóna sem er einn áhugaverðasti þáttur gervigreindar. Þrátt fyrir það þá annar núverandi reiknigeta ekki eftirspurn, sem mun þó að öllum líkindum vaxa enn hraðar á næstu árum. Það skal því engan undra að fjárfestingaráform fari vaxandi, enda er þetta líklega aðeins forsmekkurinn að því sem koma skal.

Þetta er áhugaverð þróun því mörg ríki eru enn á tilraunastigi þegar kemur að gervigreind í opinbera geiranum. Verkefnin snúa gjarnan að afmörkuðum þáttum eins og þjónustuverum, eyðublöðum eða upplýsingagjöf. Sameinuðu arabísku furstadæmin virðast hins vegar ætla sér meira. Þar er verið að horfa á hvernig gervigreind getur orðið hluti af sjálfri starfsemi stjórnkerfisins.

Í reynd snýst þetta um að færa gervigreind frá því að vera hjálpartæki yfir í að verða hluti af verkferlum ríkisins. Kerfi sem geta greint upplýsingar, bent á það sem vantar í umsóknir, stutt við ákvarðanatöku, svarað hefðbundnum fyrirspurnum og flýtt fyrir afgreiðslu mála.

Hvatinn er nokkuð augljós. Opinber þjónusta er víða hægvirk. Málsmeðferð fer oft í gegnum mörg skref, samþykki og yfirferðir milli stofnana. Ef tæknin getur stytt biðtíma og einfaldað ferlið gæti ávinningurinn orðið verulegur, bæði fyrir stjórnvöld og almenning.

En þetta er líka verkefni sem fylgir ábyrgð. Mistök í einkafyrirtæki geta kostað tíma eða tekjur. Mistök í opinberri stjórnsýslu geta hins vegar haft áhrif á réttindi fólks, leyfi, bætur, heilbrigðisþjónustu eða réttarstöðu. Þess vegna verður ekki nóg að kerfin séu hröð. Þau þurfa einnig að vera gagnsæ, rekjanleg og sanngjörn.

Yfirvöld í furstadæmunum virðast gera sér grein fyrir umfangi verkefnisins. Áhersla er lögð á þjálfun ríkisstarfsmanna og mælingar á því hversu vel stofnanir tileinka sér tæknina. Það skiptir máli. Saga tæknibreytinga sýnir að innleiðing mistekst oft þegar ný lög af kerfum og reglum eru einfaldlega lögð ofan á eldri ferla í stað þess að einfalda þá.

Einn stærsti flöskuháls gervigreindar í dag eru innviðirnir sjálfir. Gagnaver, rafmagn, kæling, netinnviðir og sérhæfður reiknibúnaður eru orðin lykilforsenda þess að hægt sé að reka stór gervigreindarkerfi í stórum stíl. Lönd sem vilja innleiða gervigreind víða í samfélaginu þurfa ekki aðeins stefnu heldur einnig innviði sem styðja hana.

Þetta er ein ástæða þess að gervigreindarinnviðir hafa orðið eitt stærsta fjárfestingarþema áratugarins. Verðmæti eru ekki aðeins að verða til hjá þeim sem þróa gervigreindarlíkönin sjálf heldur einnig hjá þeim sem byggja gagnaverin, framleiða raforkuna, sjá um kælikerfin og útvega þann sérhæfða reiknibúnað sem þarf til að keyra allt kerfið.

Ísland stendur að mörgu leyti vel að vígi. Opinber þjónusta hér á landi er þegar orðin mjög stafræn í alþjóðlegum samanburði. Stafræn skilríki, miðlæg þjónusta og góð tæknivæðing skapa ákveðinn grunn.

Spurningin er líklega ekki hvort gervigreind muni rata inn í opinbera stjórnsýslu heldur hversu hratt það gerist. Reynslan frá löndum eins og Sameinuðu arabísku furstadæmunum gæti gefið mikilvæga vísbendingu um hvert þróunin stefnir.

Gervigreind er hætt að vera eitthvað sem „kemur síðar“. Hún er farin að birtast sem bein ástæða fyrir fækkun starfsfólks.

Coinbase: 14% niðurskurður og skýr vísun í gervigreind

Brian Armstrong, forstjóri Coinbase, tilkynnti í síðustu viku að fyrirtækið muni fækka starfsfólki um 14%. Það sem skiptir máli hér er ekki aðeins stærðin á niðurskurðinum, heldur rökstuðningurinn.

Hann segir þetta nánast berum orðum: gervigreind er að margfalda afköst. Verkefni sem áður tóku teymi vikur eru nú kláruð á dögum. Starfsfólk sem ekki er tæknimenntað er farið að skrifa kóða sem fer beint í framleiðslu. Fyrirtækið er að laga sig að þessari þróun.

Armstrong talar einnig um að félagið sé að prófa sig áfram með svokölluð „eins manns teymi“, þar sem sami starfsmaður sinnir hlutverki verkfræðings, hönnuðar og vörustjóra og nýtir gervigreind til að sinna þessum verkefnum.

Hér má sjá bréfið sem Brian Armstrong sendi á starfsfólk Coinbase vegna uppsagnanna.

Íslandsbanki: sama þróun en varfærnari tónn

Hér heima sáum við svipaða þróun þegar Íslandsbanki tilkynnti fækkun stöðugilda í síðustu viku. Starfsfólki fækkar um rúmlega 20 við breytingarnar og stöðugildum fækkar um samtals 50 á árinu. Um er að ræða um 6,5% af starfsfólki og umtalsverðan sparnað í launakostnaði.

Í tilkynningunni er sérstaklega vísað til „aukinnar nýtingar gervigreindar“ sem hluta af breytingunum. Það eitt og sér er nýtt hér á landi.

Hér má sjá kauphallartilkynningu Íslandsbanka vegna málsins.

Það er þó rétt að benda á að Ari Skúlason, framkvæmdastjóri Samtaka starfsmanna fjármálafyrirtækja, hefur gagnrýnt þessa túlkun og sagt að líklegra sé að um hefðbundinn niðurskurð sé að ræða þar sem gervigreind sé notuð sem afsökun.

Erfitt er þó að líta fram hjá þeirri staðreynd að gervigreindin hefur sett mark sitt á atvinnuhorfur í fjármálakerfinu erlendis. JPMorgan Chase, Citi, Bank of America, Goldman Sachs og Wells Fargo hafa sagt upp alls um 15 þúsund manns og hafa þau öll vísað til gervigreindar í tengslum við breytingar á rekstri og mannafla.

Hvort sem gervigreind er rótin eða rökstuðningurinn er breytingin augljós. Gervigreind er orðin ásættanleg skýring á uppsögnum. Við erum að færast frá „gervigreind gæti haft áhrif á störf“ yfir í „gervigreind er þegar farin að hafa áhrif á störf“.

Okkar skoðun í Visku stendur óbreytt: gervigreindin er enn stórlega vanmetin. Áhrifin á vinnumarkaðinn verða meiri og hraðari en flestir gera ráð fyrir. Þeir sem ná að nýta tæknina munu auka afköst sín verulega. Hinir dragast aftur úr.

Markmiðið er að kenna gervigreindinni hvernig fólk vinnur í raun og veru. Ekki bara lokaútkomuna, heldur sjálft ferlið. Hvernig starfsfólk skiptir á milli flipa, notar flýtilykla, leiðréttir villur, finnur upplýsingar og vinnur sig í gegnum verkefni dagsins.

Þetta skiptir máli vegna þess að næsta kynslóð gervigreindar snýst ekki lengur bara um að svara spurningum. Fyrirtæki vilja gervigreind sem getur framkvæmt verkefni sjálf, stýrt hugbúnaði og unnið í gegnum heilt verkferli frá upphafi til enda. Til þess duga ekki lengur textagögn af internetinu heldur þarf að safna upplýsingum um raunveruleg vinnubrögð fólks.

Sömu gögn og geta þjálfað öflugri gervigreind gefa jafnframt mjög nákvæma mynd af hegðun starfsfólks. Þegar farið er að skrá smelli, áslátt og skjávirkni verður línan milli þjálfunargagna og eftirlits fljótt óskýr. Meta segir að gögnin séu ekki notuð til frammistöðumats en margir starfsmenn munu líklega upplifa þetta öðruvísi.

Tímasetningin gerir umræðuna enn viðkvæmari. Meta fjárfestir nú gríðarlega í gervigreind og innviðum tengdum henni á sama tíma og fyrirtækið undirbýr aðra lotu uppsagna. Nýlegar fréttir herma að til standi að fækka starfsfólki um 10%, eða um 8.000 manns, síðar í þessum mánuði.

Fyrirtækið setur þetta fram sem hluta af stærra hagræðingarátaki. Fyrir hluta starfsfólks gæti þetta þó litið öðruvísi út. Að verið sé að safna hegðunargögnum sem geti síðar hjálpað fyrirtækinu að sjálfvirknivæða hluta af störfunum.

Gervigreind getur aukið afköst starfsfólks verulega í upplýsingavinnslu, þjónustu við viðskiptavini, yfirferð skjala og ýmiss konar endurteknum verkefnum. Ef hver starfsmaður getur afkastað meira breytist líka hvernig stjórnendur horfa á mannaflaþörf til lengri tíma.

Það eru þó líka augljósir kostir við þessa þróun. Betri tæknilausnir geta minnkað einhæf verkefni, flýtt fyrir aðlögun nýrra starfsmanna og gert flókinn hugbúnað auðveldari í notkun. Margir verja stórum hluta vinnudagsins í að flakka á milli kerfa og leita upplýsinga í stað þess að sinna verkefnum sem raunverulega krefjast dómgreindar og sköpunar.

Hegðunargögn á vinnustöðum verða sífellt verðmætari og um leið viðkvæmari eftir því sem gervigreind lærir meira af sjálfum vinnubrögðunum en ekki bara lokaafurðinni. Fyrirtæki sem ná tökum á þessu gætu náð verulegu forskoti í framleiðni á næstu árum. Spurningin er hvort starfsfólk treysti því hvernig gögnunum verður raunverulega beitt.

Schwab bætist með þessu í sívaxandi hóp fjármálastofnana sem hafa bætt rafmyntum inn í þjónustuframboð sitt á síðustu árum. Morgan Stanley undirbýr til að mynda að bjóða upp á bein rafmyntaviðskipti á E*Trade vettvanginum árinu og Bank of America heimilaði ráðgjöfum sínum í byrjun árs að mæla með 1–4% rafmyntahlutfalli í eignasöfnum viðskiptavina. Með sambærilegum hætti hafa JP Morgan og BNY Mellon opnað fyrir viðskipti með rafmyntir í gegnum hefðbundna vörslureikninga. Þannig má segja að rafmyntir liggi nú víða í sömu verslunarhillu og hlutabréf með Apple eða ríkisskuldabréf.

Stærðargráðan gefur áformum sem þessum áþreifanlegt vægi. Schwab stýrir um 11–12 trilljónum Bandaríkjadala í eignum viðskiptavina; ef aðeins 1% af þeim eignum rataði inn í Bitcoin og Ethereum á komandi misserum, jafngilti það yfir 100 milljörðum dala í aukinni eftirspurn. Eftir því sem fleiri stórir aðilar taka upp á því sama mun þetta reikningsdæmi aðeins stækka. Áform Schwab fela ekki síst í sér viðurkenningu bandarískra bankayfirvalda á því að varsla rafmynta innan bankakerfisins sé raunhæf, sem greiðir leiðina fyrir frekari innkomu hefðbundinna fjármálafyrirtækja á markaðinn.

Fyrir vaxandi hóp fjárfesta er spurningin ekki lengur hvort Bitcoin eigi heima í eignasafninu, heldur í hvaða hlutfalli og hvar myntin eigi að liggja í vörslu. Að baki þessari hugarfarsbreytingu liggja tveir straumar sem renna saman úr ólíkum áttum. Yngri kynslóðir, sem munu erfa sífellt stærri hluta fjármagnsins næstu áratugi, kunna að líta á Bitcoin sem sjálfsagðan eignaflokk við hlið hlutabréfa og skuldabréfa. Á sama tíma ríkir óvenjuleg staða í alþjóðahagkerfinu þar sem ört vaxandi ríkisskuldir og hægfara rýrnun á trausti á hefðbundnum gjaldmiðlum (e. fiat) hafa beint augum rótgróinna fjárfesta að eignum sem standa utan við hefðbundna fjármálakerfið.

Allt markar þetta hluta af sömu mynd. Innkoma Schwab umbreytir markaðnum ekki ein og sér en hún markar tímamót. Aðgangur að rafmyntum er ekki lengur aðskilinn frá hefðbundnum fjármálainnviðum heldur orðinn hluti af þeim.