If things go right, in less than 40 years, the BRICs economies together could be larger than the G6 in US dollar terms.“
– Goldman Sachs, Dreaming with BRICs (2003)

„In a few years, the combined nominal GDP of the BRIC countries will overtake each of the United States and Europe.“
– Jim O’Neill (2011)

Hagvaxtarspárnar hafa að mörgu leyti ræst, enda hafa mörg nýmarkaðsríki vaxið gríðarlega á undanförnum áratugum, ekki síst Kína. Samanlögð landsframleiðsla BRIC-ríkjanna ríflega þrefaldaðist til að mynda á fyrsta áratug aldarinnar. Á hlutabréfamörkuðum hefur ávöxtunin þó látið á sér standa og hafa nýmarkaðir engan veginn staðist samanburð við aðra markaði, svo sem þann bandaríska. Undanfarinn áratug hafa nýmarkaðir skilað um 9% árlegri ávöxtun, samanborið við um 15% hjá S&P 500. Þá lagði Goldman Sachs BRIC-sjóð sinn niður árið 2015 eftir að eignir hans höfðu dregist saman um 88% frá 2010.

En hvað heldur aftur af ríkjunum? Í fyrsta lagi reiða mörg þeirra sig á útflutning hrávara og skulda í dollurum, sem gerir þau viðkvæm fyrir sterkum dollara. Dollarinn hefur verið sterkur stærstan hluta síðasta áratugar og veikari gjaldmiðlar hafa étið upp stóran hluta ávöxtunarinnar. Í öðru lagi hafa kerfislegir þættir víða reynst akkilesarhæll og dregið úr arðsemi. Þar ber hæst ríkisinngrip, veikir stjórnarhættir og takmörkuð réttindi hluthafa. Í mörgum ríkjum eru stór skráð félög í eigu ríkisins eða undir stjórn fárra ráðandi hluthafa. Hagsmunir minnihluta hluthafa víkja þá gjarnan fyrir pólitískum markmiðum eða hagsmunum eigendanna.

Þrátt fyrir þessa annmarka teljum við að margt í núverandi árferði vinni með nýmarkaðsríkjum. Þar vega þrír þættir þyngst: i) dýr dollari í sögulegu samhengi, sem gefur svigrúm til leiðréttingar þegar fram líða stundir, ii) hagstæð verðlagning, bæði í sögulegu samhengi og í samanburði við aðra markaði, og iii) kerfislegur meðbyr vegna batnandi efnahagsumhverfis.

Stöðutaka í dollaraeignum hefur ekki verið meiri síðan 2015, og miðað við hlutfallslega verðlagningu verður dollarinn seint talinn ódýr. Skýringin liggur einkum í tvennu. Annars vegar hefur fjármagn víða að leitað inn á bandarískan hlutabréfamarkað í tengslum við uppgang gervigreindar. Hins vegar hafa stríðsátök, áhyggjur af skuldastöðu Evrópuríkja og fleiri áhættuþættir beint fjármagni í skjól bandarískra eigna.

Þetta sést vel þegar litið er til raungengis, eins og myndin hér að neðan sýnir. Raungengi dollarans er nú um 10% yfir 15 ára hlaupandi meðaltali sínu og í úrtakinu víkur aðeins mexíkóski pesóinn meira upp á við. Á þennan mælikvarða er dollarinn því dýr í sögulegu samhengi. Hin hliðin á peningnum er sú að raungengi margra asískra gjaldmiðla er vel undir eigin meðaltali. Raungengi suðurkóreska wonsins er um 15% undir meðaltali, indversku rúpíunnar um 10% og kínverska júansins um 7%. Gefi dollarinn eftir gæti það því reynst meðbyr fyrir hlutabréf nýmarkaðsríkja.

Heilt yfir eru fáir markaðir sem ekki virðast dýrir í sögulegu samhengi. Nýmarkaðsríki eru þar undantekning og skera sig úr á tvo vegu. Í fyrsta lagi er verðlagningin lág, bæði í sögulegu samhengi og í samanburði við aðra markaði, og margfaldarar hafa lækkað verulega frá áramótum. Í öðru lagi hefur sú lækkun átt sér stað þrátt fyrir sterkar afkomuhorfur, en greinendur spá mun meiri hagnaðarvexti á nýmörkuðum en annars staðar. Miklar væntingar um vöxt í tæknigeirum Suður-Kóreu og Taívans vega þar þungt, en afkomuhorfur eru einnig góðar í ríkjum á borð við Indland og Kína.

Þegar litið er til efnahagsumhverfisins í heild bendir margt til þess að nýmarkaðsríki standi betur að vígi en oft áður. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn gerir ráð fyrir að hagvöxtur nýmarkaðs- og þróunarríkja hægi á sér í 3,7% í ár vegna hærra orkuverðs en taki við sér á ný og verði 4,4% á næsta ári. Það er vel yfir 1,8% spá fyrir þróuð ríki. Á sama tíma eru raunvextir víða háir og hafa margir seðlabankar því svigrúm til vaxtalækkana. Goldman Sachs gerir ráð fyrir að þeir lækki vexti um tæplega hálft prósentustig að meðaltali á komandi misserum, þótt verðbólga hafi reynst þrálát á sumum mörkuðum.

Þá eru opinber fjármál víða í betra horfi en á Vesturlöndum. Skuldir hins opinbera nema um 126% af landsframleiðslu í Bandaríkjunum en eru um eða undir 60% í ríkjum á borð við Mexíkó, Síle og Perú, þótt Brasilía sé undantekning með skuldir yfir 90%. Loks hefur stefna stjórnvalda víða færst í markaðsvænni átt, meðal annars í Argentínu, Síle og Perú, þar sem áhersla hefur verið lögð á aðhald í ríkisfjármálum og einfaldara regluverk. Hægt og bítandi hefur umhverfið því færst nýmörkuðum í hag, þótt munurinn milli einstakra ríkja sé enn mikill.

Meðbyr af völdum ungra þjóða, vaxandi millistétt og stafræns stökks

Til lengri tíma litið vinnur lýðfræðin jafnframt með nýmörkuðum. Miðgildisaldur á Indlandi er um 28 ár, samanborið við um 43 ár í Evrópu, og í Suður-Asíu, Afríku og hluta Suður Ameríku er stór kynslóð að ganga inn í sín afkastamestu ár, sem eru jafnframt þau ár sem fólk eyðir mestu. Vinnuaflinu fjölgar og neytendahópurinn breikkar á sama tíma og hlutfallslega færri eftirlaunaþega þarf að framfleyta. Gert er ráð fyrir að Indland eitt standi undir um fimmtungi af hagvexti heimsins á næstu fimm til sjö árum, ekki síst vegna þessa lýðfræðilega ábata (e. demographic dividend).

Þar sem vel tekst til sést árangurinn ekki síst í vexti millistéttarinnar, sem talið er að stækki um nærri einn og hálfan milljarð manna fram til ársins 2030, að mestu í Asíu og Afríku. Með hverju heimili sem kemst í álnir eykst eftirspurn eftir heimilistækjum, bílum, menntun, ferðalögum og fjármálaþjónustu. Þéttbýlisvæðingin ýtir undir þessa þróun, enda eru störf í borgum almennt betur launuð en til sveita. Hún skapar jafnframt mikla eftirspurn eftir húsnæði, samgöngum og veitum

Þá hefur tækniþróun gert nýmörkuðum kleift að færa sig hraðar upp virðiskeðjuna en fyrri kynslóðum þróunarríkja. Mörg ríkjanna voru ekki bundin af eldri innviðum og fóru beint inn í stafræna öld. Útbreiðsla snjallsíma er víða komin yfir 70–80% í Asíu og Suður-Ameríku og hundruð milljóna manna hafa farið beint í farsímabanka og netverslun án þess að kynnast nokkurn tíma bankaútibúi.

Hér verður ekki farið nánar út í einstök lönd, enda er munurinn á milli þeirra mikill og aðstæður ólíkar. Tækifærin í Suður-Kóreu og Taívan tengjast fyrst og fremst uppbyggingu gervigreindar. Á Indlandi eru það lýðfræði og vaxandi millistétt sem knýja vöxtinn áfram, og í ríkjum á borð við Síle og Perú hefur stefna stjórnvalda færst í markaðsvænni átt. Margt bendir þó til þess að nú sé áhugavert að leita tækifæra á mörkuðum sem lengi hafa staðið í skugga Bandaríkjanna. Hagstæð verðlagning, sterkar afkomuhorfur og dýr dollari fara nú saman í fyrsta sinn um langt skeið. Við þetta bætast traustari opinber fjármál og svigrúm seðlabanka til vaxtalækkana. Þeir þættir sem áður héldu aftur af nýmörkuðum gætu því snúist þeim í hag.

Lögmál Moores, sem lengi hefur verið viðmið í hálfleiðaraiðnaðinum, gerir ráð fyrir að afkastageta örgjörva tvöfaldist á um tveggja ára fresti1. Framþróun gervigreindar hefur þó verið mun hraðari, en lengd þeirra verkefna sem gervigreind getur leyst sjálfstætt hefur tvöfaldast á um sjö mánaða fresti2. Á sama tíma verða notkunarmöguleikar tækninnar sífellt fjölbreyttari. Framfarir í ökumannsaðstoðarkerfum (e. ADAS), tilkoma sjálfkeyrandi leigubíla og svokölluð sjón-, mál- og aðgerðalíkön (e. vision-language-action, VLA) marka þar sérstaklega mikilvæg þáttaskil og skapa ný tækifæri þvert á atvinnugreinar, til dæmis í landbúnaði.

Eftir áratuga framfarir í vélmennatækni er margt sem bendir til þess að tæknin nálgist nú vendipunkt. Þar fara saman öflugri gervigreindarlíkön, afkastameiri örgjörvar og lækkandi vélbúnaðarkostnaður. Fyrir vikið verða sífellt fleiri verkefni bæði tæknilega framkvæmanleg og hagkvæm að sjálfvirknivæða.

Á sama tíma skapa kerfislegir þættir aukna þörf fyrir slíkar lausnir. Öldrun þjóða og fækkun fólks á vinnufærum aldri minnka framboð vinnuafls víða um heim og auka hvata til að nýta vélmenni og aðrar sjálfvirkar lausnir. Áform um að færa framleiðslu aftur til heimalanda ýta í sömu átt en fyrirtæki þurfa þá að byggja upp framleiðslugetu við háan launakostnað og skort á starfsfólki. Samspil þessara þátta getur flýtt innleiðingu tækninnar og verður sjálfvirkni sífellt mikilvægari forsenda þess að auka afköst og viðhalda samkeppnishæfni.

Næsta skref í sjálfvirknivæðingu?

Sjálfvirknivæðing hefur verið undirstaða framleiðniaukningar síðustu aldar. Árið 1961 tók General Motors iðnaðarvélmennið Unimate í notkun við málmsteypu, þar sem það leysti starfsfólk undan hættulegum verkefnum við meðhöndlun heitra og þungra málmhluta. Ávinningurinn fólst bæði í auknu öryggi og hagkvæmari framleiðslu. Vélmenni gátu sinnt erfiðum og endurteknum verkefnum af meiri nákvæmni, aukið afköst á hvern starfsmann og tryggt jafnari gæði. Þessir kostir lögðu grunn að frekari útbreiðslu tækninnar.

Umfang vélmennavæðingar hefur aukist verulega síðan. Árið 2024 voru um fimm milljónir iðnaðarvélmenna í notkun á heimsvísu, ríflega þrefalt fleiri en áratug áður. Í bílaframleiðslu, rafeindaiðnaði og málmvinnslu eru þau orðin fastur liður í framleiðslunni. Þau sinna meðal annars endurteknum og nákvæmum verkefnum, auka afköst og létta fólki erfiða vinnu. Suður-Kórea, Kína og Japan hafa verið í fararbroddi þessarar þróunar, þar sem vélmenni gegna vaxandi hlutverki samhliða starfsfólki. Útbreiðsla þeirra sýnir hvernig sjálfvirkni hefur smám saman breytt vinnubrögðum og því hvernig vörur eru framleiddar.

Þótt Bandaríkin hafi verið meðal frumkvöðla á þessu sviði hefur notkun iðnaðarvélmenna þar ekki náð sömu útbreiðslu og í fremstu iðnríkjum Asíu. Árið 2023 voru um 307 iðnaðarvélmenni á hverja 10.000 starfsmenn í bandarískum framleiðsluiðnaði, samanborið við 1.220 í Suður-Kóreu. Enn virðist því talsvert svigrúm til aukinnar sjálfvirknivæðingar vestanhafs. Flutningur framleiðslu til lágkostnaðarlanda dró lengi úr hvata til að ráðast í slíka uppbyggingu og stefna vestræn ríki nú að því að efla innlendan iðnað og tryggja aukinn aðgang að mikilvægum vörum, meðal annars hálfleiðurum (sjá t.d CHIPS Act árið 2022) og lyfjum.

Á sama tíma og þörfin eykst verður tæknin betur í stakk búin til að mæta henni. Framfarir í gervigreind gera vélmennum kleift að greina umhverfi sitt betur, rata og aðlaga hreyfingar sínar að breyttum aðstæðum. Við það fjölgar þeim verkefnum sem hægt er að sjálfvirknivæða og notkunarsviðið nær út fyrir hefðbundnar framleiðslulínur. Áhrifin á framleiðni geta verið umtalsverð. Í rannsókn á vegum bandaríska viðskiptaráðuneytisins tengdist 1% aukning í fjölda iðnaðarvélmenna miðað við vinnuafl um 0,8% meiri framleiðni, að öðru óbreyttu. Eftir því sem vélmenni verða fjölhæfari geta fleiri atvinnugreinar notið þessa ávinnings.

Frá verksmiðjunni yfir í raunheiminn

Notkunarsvið vélmenna verður sífellt fjölbreyttara eftir því sem tæknin verður öflugri og hagkvæmari. Þróunin nær til fjölmargra verkefna utan hefðbundins iðnaðar, meðal annars í vöruflutningum, heilbrigðisþjónustu og samgöngum.

Innan heilbrigðisþjónustunnar hefur vélmennatækni meðal annars fest sig í sessi við skurðaðgerðir. Þar aðstoða sérhæfð kerfi lækna við flókin handtök sem krefjast mikillar nákvæmni og stöðugleika. Frekari framfarir geta aukið notagildi tækninnar, bætt vinnuaðstöðu starfsfólks og stutt við aukna afkastagetu þjónustunnar. Hraði innleiðingar ræðst þó meðal annars af áreiðanleika kerfanna, öryggi þeirra og þjálfun starfsfólks.

Sjálfkeyrandi ökutæki sýna jafnframt hvernig gervigreind getur tekist á við flókin verkefni við síbreytilegar aðstæður. Kerfin þurfa að greina umhverfið, sjá fyrir hegðun annarra vegfarenda og ákveða hvernig bregðast skuli við í rauntíma. Sjálfkeyrsla er því meðal krefjandi viðfangsefna efnislegrar gervigreindar. Aukin notkun hennar í atvinnuskyni sýnir hvernig samspil skynjunar, ákvarðanatöku og stýringar er smám saman að skila sér í hagnýtum lausnum utan afmarkaðra og fyrirsjáanlegra vinnusvæða.

Mannlík vélmenni (e. humanoids)

Mannlík vélmenni gætu orðið mikilvægur liður í aukinni sjálfvirknivæðingu atvinnulífsins. Helsti kostur þeirra er að þau eru hönnuð til að vinna í umhverfi sem þegar er sniðið að fólki þar sem hurðir, stigar, hillur og verkfæri taka öll mið af líkamsbyggingu okkar og hreyfigetu. Hingað til hefur innleiðing vélmenna oft kallað á verulegar breytingar á vinnuumhverfinu, meðal annars með uppsetningu færibanda og sérhæfðs búnaðar. Með mannlíkum vélmennum gæti orðið breyting þar á. Takist að gera þeim kleift að læra ný verkefni og vinna á öruggan hátt við hlið fólks verður hægt að nýta þau í núverandi húsnæði án umfangsmikilla breytinga á aðstöðu.

Þá hafa fjársterk fyrirtæki í auknum mæli beint sjónum sínum að þeim tækifærum sem í tækninni felast. Tesla byggir þróun Optimus meðal annars á reynslu sinni af hugbúnaði, vélbúnaði og stórfelldri framleiðslu. Elon Musk hefur sagst vænta þess að sala vélmennisins til almennings geti hafist fyrir árslok 2027, að því gefnu að það uppfylli kröfur um öryggi, áreiðanleika og notagildi. Hyundai stefnir að því að taka Atlas-vélmenni Boston Dynamics í notkun í verksmiðjum sínum frá 2028 og byggja upp framleiðslugetu fyrir 30.000 vélmenni á ári. Á sama tíma vinna fyrirtæki á borð við Figure AI, Agility Robotics, Unitree, UBTECH og Shenzhen Dobot að því að þróa tæknina og auka umsvif sín í samstarfi við iðnfyrirtæki.

Framfarir í gervigreind og vélmennatækni geta á komandi árum breytt því hvernig vörur eru framleiddar, þjónusta veitt og störf unnin. Á sama tíma og öldrun þjóða þrengir framboð vinnuafls opnast nýjar leiðir til að auka afköst og bæta nýtingu þess. Víðtækari notkun tækninnar gæti þannig orðið mikilvæg undirstaða framleiðniaukningar og hagvaxtar og haft áhrif á lífskjör og samkeppnisstöðu hagkerfa til langs tíma.

Í ljósi þessa hækkar bankinn áætlaða árlega ávöxtun bandarískra stórfyrirtækja í 7,5%. Þá er Bitcoin í fyrsta sinn í 31 árs sögu skýrslunnar tekið með í spánni. Athygli vekur að vænt ávöxtun Bitcoin, 10% á ári næstu 10–15 árin, er sú hæsta af öllum eignaflokkum.

Þrír þættir hafa stutt við þróun rafmyntamarkaðarins að mati bankans. Í fyrsta lagi hefur skýrara regluverk skapað traustari umgjörð um markaðinn. Í öðru lagi hefur uppbygging innviða auðveldað fjárfestum aðgengi, meðal annars með kauphallarsjóðum, afleiðumörkuðum og vörslu hjá fjármálastofnunum. Í þriðja lagi bendir J.P. Morgan á vaxtarmöguleika hefðbundinna eigna sem færðar eru á bálkakeðjur, til dæmis peningamarkaðssjóða, en slíkar eignir nema nú þegar um 40 milljörðum Bandaríkjadala.

Í skýrslunni kemur fram að fjárfestar sýni rafmyntum aukinn áhuga. Í könnun einkabankaþjónustu J.P. Morgan meðal fjölskyldusjóða (e. family office) sagðist um tíundi hver svarandi þegar eiga rafmyntir og 17% hyggjast leggja aukna áherslu á stafrænar eignir.

“Investors are nevertheless increasingly exploring crypto assets, supported by more defined regulation and growing infrastructure (e.g. exchange-traded funds, futures, publicly traded crypto companies, options, bank-grade custody and financing markets). With over 60 million coins and tokens, bitcoin is the anchor of the crypto ecosystem, offering transactional security, longevity, improving regulatory clarity and liquidity”

Bankinn er þó enn varfærinn í afstöðu sinni til hlutverks bitcoin í eignasöfnum. Í greiningunni er gert ráð fyrir 55% árlegu flökti, samanborið við 18% hjá bandarískum stórfyrirtækjum. Bankinn bendir þó á að flökt hafi minnkað og telur að hlutverk Bitcoin í eignasöfnum geti styrkst ef sú þróun heldur áfram og fylgnin verður stöðugri, ekki síst eftir því sem regluverk skýrist og seljanleiki og verðmyndun batna. Matið sýnir að Bitcoin er komið inn í þá umgjörð sem margir stofnanafjárfestar styðjast við í langtímaáætlunum sínum.

Read more

Innleiðing gervigreindar er í fullum gangi og rannsóknir sýna umtalsverðan framleiðniávinning við afmörkuð verkefni. Í þjóðhagsreikningum sést hlutur tækninnar þó enn ekki skýrt. Hvers vegna skilar ávinningur sér ekki með skýrari hætti í framleiðnitölum fyrir hagkerfið?

Bilið skýrist meðal annars af tvennu: það tekur tíma að laga starfsemina að tækninni, og hluti þeirrar aðlögunar mælist illa í hagtölum.

Í grein sem við birtum fyrr í sumar veltum við fyrir okkur þeim breytingum sem þurfa að fylgja innleiðingu gervigreindar til að hún skili aukinni framleiðni. Þar drógum við fram sögulega hliðstæðu við rafvæðingu verksmiðja. Eins og Paul David (1990) benti á voru rafmótorar fyrst einfaldlega settir í stað gufuvéla án þess að skipulagi framleiðslunnar væri breytt. Framleiðniaukningin lét því á sér standa áratugum saman og kom að verulegu leyti fram þegar verksmiðjur og vinnuferlar voru endurhannaðir til að nýta möguleika rafmagnsins. Sambærilegt mynstur fylgdi innleiðingu einkatölvunnar: ávinningurinn fólst ekki aðeins í nýjum búnaði, heldur í breyttu vinnulagi og skipulagi.

Aðlögunin tekur ekki aðeins tíma heldur veldur hún líka mælivanda. Brynjolfsson, Rock og Syverson (2021) benda á að ný tækni krefjist viðbótarfjárfestinga í þekkingu, verkferlum og skipulagi sem koma ekki nema að hluta fram sem fjárfesting í þjóðhagsreikningum. Vinnustundirnar sem fara í að byggja upp þessa getu mælast hins vegar strax. Mæld framleiðni getur því dalað í fyrstu þótt raunveruleg framleiðni geri það ekki, og síðar orðið ofmetin þegar afrakstur fjárfestingarinnar fer að mælast. Þetta mynstur kalla þeir J-kúrfu framleiðni.

Til að gervigreind skili aukinni framleiðni þarf að laga vinnulag, færni og skipulag að tækninni.

Myndin hér að ofan sýnir þetta ferli. Fyrst fer tími og fjármagn í þjálfun starfsfólks, endurhönnun verkferla og aðlögun kerfa, og mæld framleiðni getur jafnvel dalað. Þegar sú fjárfesting fer að skila sér tekur við uppskerufasinn og mæld framleiðni eykst. Aðlögunin getur verið sérstaklega tímafrek þar sem kerfi og vinnubrögð hafa þróast í áratugi. Það getur því verið mun fljótlegra að taka gervigreind í notkun en að laga starfsemina að henni.

Ef Claude sér um pappírsvinnu skrifstofufólks en vinnustundir og magn og gæði afurða haldast óbreytt hefur framleiðnin ekki aukist, þótt vinnan hafi orðið auðveldari. Tíminn sem sparast þarf að nýtast til aukinnar verðmætasköpunar eða gera fyrirtækinu kleift að skila sömu afköstum með færri vinnustundum.

En hvar stöndum við?

Staðan er misjöfn eftir því hvar er litið: ávinningurinn er skýr við einstök verkefni, óskýrari í rekstri fyrirtækja og enn óljós í þjóðhagsreikningum.

Við einstök verkefni er ávinningurinn skýr. Í þremur slembitilraunum meðal 4.867 forritara fundu Cui o.fl. (2026) að gervigreindaraðstoð jók fjölda lokinna verkefna um 26% að meðaltali. Reynsluminni forritarar nýttu tæknina meira og höfðu meiri ávinning af henni, en niðurstöðurnar voru breytilegar milli tilrauna. Þær sýna möguleika tækninnar í forritun, en fjöldi lokinna verkefna er ekki tæmandi mælikvarði á gæði vinnunnar eða ávinning alls rekstrarins.

Í rekstri fyrirtækja í heild er ávinningurinn síður sýnilegur. Í könnun Yotzov o.fl. (2026) meðal tæplega 6.000 stjórnenda í fjórum löndum notuðu um 70% fyrirtækja gervigreind, en yfir 80% sögðu hana ekki hafa haft áhrif á framleiðni eða starfsmannafjölda undanfarin þrjú ár. Baslandze o.fl. (2026) finna jafnframt að mat stjórnenda á framleiðniávinningnum sé jákvæðara en mælingar gefa til kynna. Það gæti meðal annars skýrst af því að tímasparnaðurinn komi fljótt fram í daglegri vinnu en tekjuávinningurinn síðar.

Þjóðhagstölur sýna sterkari framleiðnivöxt, en hlutur gervigreindar er ekki skýr. Samkvæmt bandarísku vinnumálastofnuninni, BLS, jókst framleiðni vinnuafls í fyrirtækjarekstri utan landbúnaðar um 2,2% milli ára á öðrum ársfjórðungi 2026. Frá lokum árs 2019 hefur árlegur vöxtur verið 2,1% að meðaltali, samanborið við 1,5% á fyrri hagsveiflu. Vöxturinn er þannig meiri en á fyrra tímabili, en jafngildir langtímameðaltalinu frá 1947. Tölurnar einar og sér segja ekki hversu mikið má rekja til gervigreindar.

Hvað þarf til að leysa framleiðnina úr fjötrunum?

Breyta þarf vinnulagi til að tæknin skili árangri. Í könnun McKinsey (2026) segja aðeins 37% svarenda að gervigreind hafi bætt rekstrarhagnað fyrirtækis þeirra og um 6% teljast ná verulegum árangri. Nær þrír fjórðu fyrirtækjanna í þeim hópi hafa endurhannað vinnuferla í kringum tæknina, samanborið við fjórðung annarra. Virk aðkoma stjórnenda einkennir einnig hópinn. Könnunin sýnir fylgni fremur en orsakasamband, en bendir til þess að skipulag innleiðingarinnar skipti miklu.

Innleiða þarf gervigreind fyrst þar sem hún getur skilað mestum ávinningi. Í slembitilraunum hjá alþjóðlegri netverslun fundu Fang o.fl. (2026) að áhrif tækninnar á sölu í sjö vinnuferlum voru allt frá engum mælanlegum áhrifum upp í 16% aukningu. Munurinn réðst af því hversu miklu gervigreind bætti við núverandi vinnulag. Ávinningurinn fólst einkum í því að fleiri viðskiptavinir luku kaupum. Þetta bendir til þess að fyrirtæki ættu að byrja þar sem skýrt svigrúm er til umbóta og hægt er að mæla árangurinn. Bætt þjónusta og nýsköpun geta þannig skilað auknum tekjum samhliða hagræðingu.

Þjóðhagslegur ávinningur krefst þess að fleiri fyrirtæki geti nýtt tæknina. Samkvæmt samantekt OECD (2025) notuðu um 12% lítilla fyrirtækja gervigreind, samanborið við 40% stórra fyrirtækja. Þjálfun og stafrænir innviðir skipta því miklu fyrir víðtækari innleiðingu. Rekstrarumhverfið hefur einnig áhrif: Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (2025) áætlar um 1% uppsafnaða framleiðniaukningu í Evrópu á fimm árum og bendir á að sundraðir markaðir, takmarkað fjármagn til nýsköpunar og hindranir á hreyfanleika vinnuafls geti haldið aftur af ávinningnum. Tækniframfarir þurfa því að fara saman við umbætur sem auðvelda fyrirtækjum að fjárfesta, breyta starfsemi sinni og vaxa.

Fyrirhugað hlutafjárútboð Anthropic, félagsins á bak við gervigreindarlíkanið Claude, hefur verið í kastljósinu undanfarið, bæði vegna hraðrar framþróunar líkanna félagsins og viðvarana stjórnenda félagsins um áhættuna sem tækninni fylgir. Dario Amodei, forstjóri Anthropic, og fleiri leiðtogar gervigreindargeirans hafa ítrekað varað við að öflugustu líkönin geti þróast hraðar en geta samfélagsins til að skilja þau, stýra þeim og koma í veg fyrir misnotkun þeirra.

Kröfur um auknar öryggisráðstafanir hafa orðið sífellt háværari innan geirans. Dario Amodei tilkynnti fyrr í mánuðinum að félagið hygðist innleiða frekari öryggisráðstafanir, meðal annars með óháðum úttektum þriðju aðila á þróuðustu líkönum þess. Jafnframt hvatti hann önnur fyrirtæki í geiranum til að hægja á framþróun öflugustu líkananna þar til öryggisprófanir og eftirlit hefðu betur náð að halda í við tæknina. Sam Altman, forstjóri OpenAI, lýsti yfir stuðningi við tillöguna og Elon Musk, stofnandi xAI, tók einnig þátt í umræðunni eins og sjá má á færslu á X fyrr í mánuðinum:

Kjarna skýrslu Dario má draga saman í eftirfarandi þremur setningum:

“Not building the technology deprives humanity of benefits or simply places AI in the hands of authoritarian powers, while building it too fast is reckless… We must slow the pace at which we improve the capabilities of AI models… Pacing does not mean halting model training or technical progress.”

Eftir því sem gervigreindarfulltrúar verða öflugri aukast líkurnar á að þeir geti blekkt fólk, um leið og erfiðara verður að fylgjast með hegðun þeirra. Á hinn bóginn gæti það kostað okkur mikilvægar tækniframfarir að hægja á þróuninni, ekki síst í heilbrigðisþjónustu. Því verður sífellt erfiðara að samræma markmið frumkvöðla á borð við Amodei og Altman um að þróa ofurgreind kerfi við kröfur um öryggi. Áhættan sem fylgir því að smíða slík líkön kann einfaldlega að vera of mikil.

Í gær vakti það verulega athygli þegar drögum að útboðslýsingu Anthropic var lekið til fréttaveitu Reuters. Þar er dregin upp mynd af tækni sem gæti umbreytt heiminum en jafnframt skapað stórfellda áhættu verði þróun hennar ef ekki er bundið rétt um hnútana. Anthropic gengur raunar svo langt að nefna mögulega „tilvistarógn við mannkynið“ (e. existential risk to humanity) meðal þeirra áhættuþátta sem fjárfestar þurfa að horfast í augu við.

Auk þess koma fram nokkur áhugaverð atriði um fjárhagsstöðu félagsins og þær forsendur sem liggja að baki útboðinu.

Fjögur lykilatriði úr skráningarlýsingu Anthropic

1. Anthropic vex á hraða sem á sér fá fordæmi, en gríðarlegur kostnaður við þróun og rekstur fremstu gervigreindarlíkana gerir óljóst hvort rekstur félagsins sé sjálfbær enn sem komið er. Tekjur nær tólffölduðust í 4,6 ma. dala árið 2025, en á sama tíma fór rekstrartapið yfir 8 ma. dala og var því nær tvöfalt hærra en heildartekjurnar. Vöxturinn er því tilkomumikill, en arðsemi félagsins veltur á því hvort tekjurnar geti að lokum vaxið hraðar en kostnaður við reikniafl, innviði og áframhaldandi þróun líkananna.

   

   

2. Verðmat yfir 2.000 ma. dala og mjög metnaðarfull vaxtaráætlun. Til að réttlæta slíkan verðmiða þarf Anthropic að viðhalda verulegum tekjuvexti, bæta framlegð verulega og umbreyta 518 ma. dala innviðaskuldbindingum í arðbæran rekstur. Slíkt skilur lítið svigrúm fyrir minni eftirspurn, harðnandi samkeppni, tafir í vöruþróun eða öryggisvandamál sem gætu takmarkað nýtingu tækninnar.

   

3. Gríðarleg fjárfesting í reiknigetu framundan. Anthropic varði 7,33 ma. dala í reikniafl og innviði árið 2025 og hefur skuldbundið sig til 518 ma. dala í framtíðargreiðslur, aðallega til Broadcom, Google, Amazon og Microsoft. Um 80% skuldbindinganna eru óuppsegjanlegar eða greiðast óháð nýtingu, sem eykur áhættuna verulega ef eftirspurn vex hægar en áætlað er.

4. Anthropic er háð fáum viðskiptavinum og tæknirisum sem eru í senn samstarfsaðilar, birgjar og keppinautar. Tveir viðskiptavinir stóðu hvor um sig undir 12% teknanna og 47% teknanna runnu í gegnum Amazon og Google. Stofnendur munu jafnframt halda 50,1% atkvæðavægis í lykilákvörðunum og geta sett öryggissjónarmið og markmið um almannahag framar fjárhagslegum hagsmunum hluthafa.

Mikilvægt er þó að hafa í huga að um er að ræða drög en ekki endanlega útboðslýsingu og því geta fjárhagsupplýsingar, áhættuþættir og tímasetning tekið einhverjum breytingum áður en félagið verður skráð. Gögnin veita engu að síður áhugaverða innsýn í félagið og þá gríðarlegu fjárhagslegu, tæknilegu og samfélagslegu áhættu sem fjárfestar þurfa að meta. Stefnt hafði verið að skráningu Anthropic eftir kosningar í Bandaríkjunum (e. midterms) í nóvember, en endanleg dagsetning liggur ekki fyrir og gæti tekið breytingum eftir því sem útboðsferlinu vindur fram.

Að skilja hið síðarnefnda og átta sig á straumhvörfum í verðmyndun er mikilvægur þáttur í eignastýringu en gæti jafnframt vegið enn þyngra í því umhverfi sem framundan er.

Upplýsingaumhverfið verður sífellt brotakenndara á sama tíma og framboð upplýsinga vex nær takmarkalaust. Á sama tíma fleygir tækninni fram hraðar en skilningur okkar á áhrifum hennar. Í síðustu grein fjölluðum við um hvernig óvissa reynist okkur óþægileg; þegar breytingar gerast hratt leitum við í huglæg akkeri og á tímum sem þessum geta fyrirsagnir og hefðbundnar frásagnir því gengt mikilvægara hlutverki í verðmyndun.

Hvernig á fjárfestir að fóta sig í umhverfi þar sem aldrei hefur verið auðveldara að framleiða og dreifa upplýsingum, óháð því hvort þær séu réttar eða rangar, og þar sem markaðir mótast í auknum mæli af tækni sem hvorki hann né aðrir skilja til fulls?

„(…) advances on the frontier are outpacing our understanding of the technology. Nobody in the world knows for sure what is going to happen from here, and even the experts disagree. “

Demis Hassabis, fyrrverandi forstjóri Google DeepMind í júlí

Tvær meginnálganir hafa mótað skilning okkar á verðmyndun fjármálamarkaða1. Sú sem er hvað algengust er kenning Fama um skilvirka markaði, (e. efficient market hypothesis) sem segir að verð endurspegli allar tiltækar upplýsingar á hverjum tíma. Hins vegar er sú hugmynd að fjöldinn geti hegðað sér óskynsamlega og að félagsleg áhrif og hjarðhegðun leiði verð frá undirliggjandi verðmætum. Reynslan bendir til þess að báðar nálganir fangi hluta af raunveruleikanum: Markaðir virðast oftast skynsamir, en geta öðru hverju farið langt fram úr undirliggjandi forsendum. Sagan geymir fjölmörg slík dæmi, allt frá túlípanaæðinu í Hollandi á fjórða áratug 17. aldar til tæknibólunnar um aldamótin og fasteignabólunnar 2007.

Skilvirk verðmyndun er háð því að ákveðnar forsendur haldi. Í bókinni The Wisdom of Crowds varpar James Surowiecki ljósi á skilyrði sem þurfa að vera til staðar til þess að markaðir komist að réttri niðurstöðu. Dómgreind fjöldans ræðst af þremur skilyrðum: vitsmunalegum fjölbreytileika, þannig að markaðsaðilar búi yfir ólíkum upplýsingum, þekkingu og sjónarhornum; skilvirkri samþættingu upplýsinga, svo að dreifð þekking skili sér í markaðsverði; og réttum hvötum, þannig að það borgi sig að afla upplýsinga, mynda sjálfstæða skoðun og taka áhættu á grundvelli hennar.

Þegar þessi skilyrði eru uppfyllt getur sameiginlegt mat markaðarins orðið nákvæmara en mat flestra einstakra þátttakenda. Þegar þau veikjast getur sami fjöldi hins vegar orðið uppspretta hjarðhegðunar og óstöðugleika. Ef fjárfestar byggja í vaxandi mæli á sömu upplýsingum, túlka þær með sambærilegum hætti og fylgja sömu verðmerkjum minnkar vitsmunalegur fjölbreytileiki markaðarins. Skekkjurnar vega þá síður hver aðra upp og auknar líkur skapast á því að verð fjarlægist undirliggjandi verðmæti.

Markaðir í sífellt einsleitari heimi?

Gervigreindarlíkön eru byggð á líkindafræði; þau læra mynstur í miklu magni gagna og nota þau til að meta hvað sé líklegt að komi næst í texta. Þegar sífellt meira efni er síðan búið til með aðstoð líkana sem byggja á sömu heimildum, getur upplýsingaflæðið orðið einsleitara. Magn efnis eykst án þess að nýjum sjónarhornum fjölgi að sama skapi.

Shumailov o.fl. (2024) sýna að þegar ný líkön eru ítrekað þjálfuð á efni sem eldri líkön hafa búið til geta sjaldgæfari mynstur í upprunalegu gögnunum glatast, svonefnt líkanahrun. Í rannsókn Doshi og Hauser (2024) fengu sögur sem skrifaðar voru með aðstoð gervigreindar betri dóma, en urðu jafnframt líkari hver annarri. Hvað markaði varðar vekur þetta spurningu: Hvað verður um visku fjöldans þegar sífellt fleiri horfa á heiminn í gegnum sömu gleraugu; þegar sífellt stærri hluti upplýsingaflæðisins byggist á sömu gögnum og er unninn með sambærilegum líkönum?

Hér myndu einhverjir þó staldra við og benda á að mállíkön geti þvert á móti aukið skilvirkni markaða. Þau lækka kostnað við að afla, vinna úr og bera saman gríðarlegt magn upplýsinga, sem ætti að flýta fyrir því að nýjar opinberar upplýsingar endurspeglist í verði. Frá því sjónarhorni verður verðmyndunin hraðari og skilvirkari eftir því sem fleiri fjárfestar geta greint sömu gögn á skemmri tíma.

Skilningur á verðmyndun markaða er mikilvæg forsenda þess að greina hvernig tækifæri til umframávöxtunar verða til. Slík tækifæri skapast gjarnan þegar einsleit hegðun og ófullkomin samþætting upplýsinga skilja eftir blind svæði í mati markaðarins á undirliggjandi forsendum.

Stóra spurningin er því: Hvernig aðlagast markaðir heimi gervigreindar, þar sem upplýsingar verða sífellt aðgengilegri, en túlkun þeirra mögulega einsleitari?

Hluti af starfi okkar hjá Visku, sem og allra þeirra sem starfa á sviði fjárfestinga, felst í að reyna að kortleggja hvernig heimurinn gæti litið út á morgun, eftir ár eða eftir áratug.

„[…] the present is not what moves stock prices, change does. Try to envision a different world 18 months from now and where securities prices would trade given the world you envision.” - Stan Druckenmiller, Sohn Investment Conference árið 2022

Að spá fyrir um framtíðina er ófullkomin íþrótt og er mannshugurinn í raun illa til þess fallinn. Við höfum tilhneigingu til að líta á framtíðina sem línulega framlengingu nútíðarinnar og kjósum jafnframt hið kunnuglega fram yfir breytingar, tilhneigingu sem nefnist “status quo bias”. Óvissa reynist okkur óþægileg og þegar hún eykst leitum við í huglæg akkeri, kunnuglegar hugmyndir sem gera heiminn fyrirsjáanlegri. Af sömu ástæðu geta fyrirsagnir fengið aukið vægi í verðmyndun á mörkuðum þegar óvissa eykst.

Það er sú tilhneiging fólks, og þar með markaða, sem kann jafnframt að skapa tækifæri þegar breytingar eiga sér stað hratt. Á undanförnum fimm árum hefur sjálfvirknivæðing sótt fram með áður óþekktum hraða og tækniframfarir skapað möguleika sem erfitt hefði verið að sjá fyrir aðeins nokkrum árum.

Fáir fjárfestar um aldamótin hefðu getað séð fyrir hvernig internetið myndi margfalda notagildi einkatölvunnar og leggja grunn að snjallsímum, skýjalausnum og stafrænum vettvangi. Lykilhugtakið er því grunntækni, tækni sem eykur afkastagetu annarrar tækni og verður sjálf undirstaða næstu kynslóðar nýsköpunar.

Hvað gerist þá þegar gervigreindarlíkön taka þátt í þróun nýrra gervigreindarlíkana og róbótar smíða róbóta sem aftur smíða enn fullkomnari róbóta?

Gagnlegt er að líta til sögunnar, enda veitir hún áreiðanlegustu tiltæku vísbendingarnar um hvernig sambærilegar breytingar kunna að þróast. Framtíðin á sér þó sjaldnast nákvæm fordæmi; eins og gjarnan er haft á orði endurtekur sagan sig ekki, en hún rímar. Þótt tæknibyltingar síðustu áratuga hafi verið ólíkar að eðli og umfangi hefur framgangur þeirra gjarnan fylgt svipuðu mynstri, sem lýst er með svokallaðri S-kúrfu:

• Tæknin er dýr í upphafi, fyrirferðarmikil og lítið útbreidd. Framfarir virðast hægar á meðan unnið er úr grundvallaráskorunum og tæknin mótuð. Fyrstu tilraunir með sjálfknúin ökutæki hófust til dæmis árið 1672, en það var ekki fyrr en árið 1769 sem fyrsta gufuknúna ökutækið sem gat flutt fólk leit dagsins ljós.

• Í kjölfarið tekur yfirleitt við tímabil hraðrar nýsköpunar, aukinnar virkni og mikillar útbreiðslu. Vélar og bifreiðar urðu smám saman betri, ódýrari og fýsilegri kostur en hestvagnar. Eftir því sem tæknin varð aðgengilegri jókst eftirspurnin hratt og bílaeign varð almenn.

• Þegar markaðurinn þroskast tekur hins vegar að hægja á marktækum framförum, enda fækkar jafnframt nýjum viðskiptavinum. Þá hefur tæknin náð efri hluta S-kúrfunnar og markaðurinn nálgast mettun.

• Á þeim tímapunkti getur ný tækni, með sína eigin S-kúrfu, byggst ofan á þá fyrri og hrundið af stað nýju vaxtarskeiði. Á myndinni hér að neðan má sjá hvernig tæknibyltingar síðustu aldar er í samræmi við ofangreint.

Hver ný tækni nýtir þá þekkingu, innviði og getu sem fyrri tæknibylgjur skilja eftir sig og verður jafnframt grunnur þeirrar næstu. Þróunin er því ekki röð einangraðra uppfinninga heldur keðjuverkun þar sem hvert framfaraskref styttir leiðina að því næsta og hraði breytinganna eykst.

Tökum einkatölvuna sem dæmi. Á áttunda áratugnum voru tölvur stór og dýr reiknitæki, einkum notuð af fyrirtækjum og opinberum stofnunum við afmörkuð verkefni. Með tækniframförum urðu þær smærri, ódýrari og notendavænni, en notagildi þeirra fyrir almenn heimili var lengi takmarkað.

Internetið markaði upphaf nýrrar S-kúrfu sem byggði ofan á þeirri fyrri. Það margfaldaði notagildi tölvunnar og stækkaði markaðinn hratt; fjöldi einkatölva jókst úr um 100 milljónum um miðjan tíunda áratuginn í vel yfir milljarð. Þegar tölvueign varð almenn tók hins vegar að hægja á bæði útbreiðslu og tækniframförum.

Á sama tíma var næsta S-kúrfa þegar farin af stað. Snjallsíminn, einkatölva í vasanum, fylgdi sambærilegu þróunarferli en nálgast nú einnig mettun: notendur skipta milljörðum, nýjum viðskiptavinum fækkar og framfarir verða stigvaxandi fremur en byltingarkenndar.

Eitt skýrasta mynstur undanfarinna áratuga er að tæknibreytingar eiga sér stað á sífellt skemmri tíma. S-kúrfurnar þjappast saman: styttri tími líður frá fyrstu tilraunum þar til tæknin nær almennri útbreiðslu og næsta þróunarbylgja tekur við. Ástæðan er sú að ný tækni byrjar sjaldnast frá grunni heldur byggir á reiknigetu, innviðum, aðfangakeðjum og þekkingu sem þegar eru til staðar. Hugbúnaði má dreifa um allan heim á augabragði, fjármagn færist hratt að nýjum tækifærum og notendur eru vanari því að tileinka sér nýjar lausnir.

Því liggur beinast við að spyrja: Hvar liggur gervigreindin á S-kúrfunni?

Þróunin undanfarin ár ber fremur merki hraðs vaxtarskeiðs en þroskaðs markaðar. Í hverri viku koma fram ný sprotafyrirtæki, gervigreindarlíkön og rannsóknir, og fyrirtæki sem virðist hafa náð afgerandi forskoti getur skömmu síðar staðið frammi fyrir því að nálgun þess sé orðin úrelt. Opinn hugbúnaður, nýr vélbúnaður, breytt regluverk og tæknileg stökk geta endurraðað allri virðiskeðjunni á örfáum ársfjórðungum. Umrótið er því ekki aðeins fylgifiskur þróunarinnar heldur skýr vísbending um að tæknin sé enn á mótunarskeiði, þar sem forystan er ótrygg en möguleikarnir miklir.

Demis Hassabis, forstjóri Google DeepMind, hefur lýst mögulegu umfangi breytinganna með eftirfarandi hætti:

The magnitude of this technology’s impact will be unprecedented, perhaps 10x of the Industrial Revolution at 10x the speed. It will help us solve some of the biggest problems society faces from accelerating drug discovery to developing new clean energy sources to creating novel advanced materials. We could even reach a point where resources are no longer the limiting factor for human progress, leading to an amazing new era of abundance

Ef sú sýn rætist er áhrifamesti hluti þróunarinnar enn fram undan. Með almennri gervigreind gæti tæknin færst úr stafrænum heimi yfir í hinn efnislega, þar sem hún knýr áfram róbótavæðingu og sjálfvirkni en hraðar jafnframt framförum í líftækni, lyfjaþróun, orku og efnisvísindum. Gervigreind yrði þá ekki aðeins sjálfstæð tæknibylting heldur grunntækni sem hrindir fjölda S-kúrfa á stað.

Í kjölfar þeirra sviptinga sem orðið hafa í alþjóðahagkerfinu undanfarna mánuði hefur hið svokallaða “Debasement Trade” færst í forgrunn á ný. Vaxandi áhyggjur af ósjálfbærum ríkisfjármálum, þrálátum verðbólguþrýstingi og aukinni geopólitískri áhættu hafa ýtt undir eftirspurn eftir eignum sem fjárfestar telja geta varðveitt verðgildi þegar kaupmáttur gjaldmiðla rýrnar.

Að okkar mati endurspeglast þessi þróun nú með tvennum hætti í gulli.

1 Hreint innflæði í gull kauphallarsjóði náði sögulegu hámarki í ágúst, drifið áfram af fjárfestum í Norður-Ameríku og Evrópu. Endurkoma vestrænna fjárfesta breikkar eftirspurnargrunn gulls, sem undanfarin ár hefur einkum notið meðbyrs frá seðlabönkum og fjárfestum í Asíu.

2 Kaup seðlabanka eykst hratt og eru um tvöfalt magn þess sem tíðkaðist að meðaltali á árunum 2014-2021. Þar að auki hefur það tekið hratt við sér á árinu og ef litið er til 3 mánaða meðaltals hefur hraði gullkaupa ekki verið meiri en í tvö ár.

Kannanir benda jafnframt til þess sama: Í könnun World Gold Council frá upphafi árs hyggðust 43% seðlabanka auka gullforða sinn á næstu tólf mánuðum, samanborið við 29% árið áður, og enginn þeirra gerði ráð fyrir að draga úr honum. Þá töldu 95% svarenda að gullforði seðlabanka á heimsvísu myndi halda áfram að aukast. Því eru fá merki um að þessi mikilvæga stoð undir gullmarkaðnum sé að veikjast.

Blekið í peningaprentvélinni virðist seint ætla að klárast og á meðan mun eftirspurn eftir gulli halda áfram að styrkjast.

Peningakerfi sögunnar má í grófum dráttum skipta í tvo flokka. i) Annars vegar eru gjaldmiðlar sem tengdir eru takmarkaðri eign, yfirleitt gulli eða silfri. Seðlar og bankainnstæður voru þá í raun loforð um að eigandinn gæti skipt þeim fyrir ákveðið magn af málminum á föstu verði. ii) Hins vegar eru ótryggðir gjaldmiðlar, eða svokallaðir fiat-gjaldmiðlar, sem ekki eru innleysanlegir fyrir undirliggjandi eign. Virði þeirra byggist á skattheimtugetu ríkisins, trúverðugleika stofnana og trausti á að peningamagnið verði ekki aukið svo hratt að kaupmátturinn rýrni verulega.

Sagan sýnir að gulltryggð peningakerfi brotnuðu niður þegar skuldir, loforð um að afhenda gull, urðu of miklar miðað við undirliggjandi gullforða. Stjórnvöld gátu þá annaðhvort varið gullbindinguna, sem leiddi gjarnan til greiðslufalla og verðhjöðnunarkreppu, eða rofið hana og aukið framboð peninga og lánsfjár, með tilheyrandi gjaldmiðilsrýrnun, verðbólgu og hækkun gullverðs.

Áður en seðlabankar komu til sögunnar var fyrri leiðin algengari, en eftir tilkomu þeirra færðist aðlögunin oftar yfir í verðbólgu. Í báðum tilvikum fylgdu skulda- og peningakreppur þar til kerfið náði nýju jafnvægi við hærra verðlag. Dæmi um upplausn gulltryggðra peningakerfa áttu sér stað árin 1933 og 1971.

Frá árinu 1971 hefur alþjóðlega peningakerfið byggst á ótryggðum gjaldmiðlum. Þegar skuldir verða of miklar hafa seðlabankar því jafnan brugðist við með auknu framboði peninga og lánsfjár, sem hefur yfirleitt veikt gjaldmiðla og stutt við verðbólgu og gullverð.

Við slíkar aðstæður hefur gull reynst traustur valkostur við gjaldmiðla sem byggja á skuldum og loforðum útgefenda. Til langs tíma hefur það varðveitt kaupmátt betur en flestir gjaldmiðlar og er nú næststærsta forðaeign seðlabanka heims.

Undanfarin ár hefur Bitcoin jafnframt fengið sífellt aukið vægi í þessari umræðu. Þekktir fjárfestar á borð við Ray Dalio og Paul Tudor Jones hafa bent á að takmarkað framboð rafmyntarinnar geti réttlætt hóflegt vægi hennar í dreifðu eignasafni sem vörn gegn rýrnandi kaupmætti hefðbundinna gjaldmiðla.

Greinin er að hluta til byggð á grein Ray Dalio frá upphafi árs

Það er enn langt frá því að vera ljóst hversu mikil áhrif gervigreind mun hafa á efnahagslífið. Sumir sjá fyrir sér mestu framleiðnibyltingu frá iðnbyltingunni. Aðrir telja að breytingarnar verði hægari og felist fyrst og fremst í því að fólk og fyrirtæki geti unnið betur og hraðar. Sama óvissa ríkir um áhrifin á störf: verður gervigreind aðallega öflugt hjálpartæki eða tekur hún yfir svo mörg verkefni að stórir hópar fólks þurfi að finna sér nýjan starfsvettvang?

Ný skýrsla Anthropic Institute, Economic Scenarios for Transformative AI, sem kom út í gær reynir að varpa skýrara ljósi á þær sviðsmyndir sem framtíðin kann að bera í skauti sér. Líkanið tengir þróun gervigreindar við hagvöxt, laun, atvinnu, tekjuhlutdeild vinnuafls og ávöxtun fjármagns fram til ársins 2030.

Skýrslan bendir til þess að framtíðin ráðist að miklu leyti af fjórum stærðum: hversu stórum hluta verkefna gervigreind getur sinnt, hversu víða tæknin verður innleidd, hversu mikið hún eykur framleiðni hvers verkefnis og hvort hún leysi starfsfólk af hólmi eða geri því kleift að afkasta meiru. Litlar breytingar á þessum forsendum leiða til gjörólíkra mynda af hagkerfinu undir lok áratugarins.

Framleiðni eykst í öllum sviðsmyndum fram til 2030

Í hóflegustu sviðsmyndinni gengur innleiðing gervigreindar hægt og tæknin nær aðeins til afmarkaðs hluta þeirra verkefna sem unnin eru í hagkerfinu. Notkunin skiptist nokkuð jafnt milli sjálfvirknivæðingar og stuðnings við starfsfólk. Áhrifin verða því sambærileg við hefðbundna tækninýjung: framleiðni eykst, hagvöxtur styrkist lítillega og meðallaun hækka án þess að atvinnuskipting eða tekjudreifing taki stórfelldum breytingum. Landsframleiðsla verður um 1,6% meiri árið 2030 en án gervigreindar, sem samsvarar nokkrum viðbótarmánuðum af hefðbundnum hagvexti sem safnast upp á fjórum árum.

Í miðjusviðsmyndinni verður gervigreind hins vegar ein helsta driffjöður hagvaxtar undir lok áratugarins. Tæknin nær til mun stærri hluta hugrænna verkefna og notkun hennar felst að mestu í sjálfvirknivæðingu. Landsframleiðsla verður þá rúmlega 8% meiri árið 2030 en ella og hagvöxtur fer um tíma yfir það sem sást þegar upplýsingatæknibyltingin stóð sem hæst.

Hagkerfi sem stækkar um þriðjung

Róttækasta sviðsmyndin lýsir umbreytingu sem á sér engin fordæmi. Þar getur gervigreind sinnt nærri helmingi þeirra verkefna sem hugrænt vinnuafl sinnir nú, framleiðni við þau verkefni meira en tvöfaldast og langstærstur hluti notkunarinnar felst í sjálfvirknivæðingu. Landsframleiðsla verður fyrir vikið um þriðjungi meiri árið 2030 en án gervigreindar og hagvöxtur nær um tíma tveggja stafa tölu.

Hraði breytinganna verður þó jafn mikil áskorun og umfang þeirra. Þegar tæknibreytingar eiga sér stað yfir áratugi gefst tími til að endurmennta starfsfólk, endurskipuleggja fyrirtæki og byggja upp nýjar atvinnugreinar. Í sviðsmynd Anthropic gerist sambærileg umbreyting á örfáum árum. Afleiðingin verður óvenjuleg blanda mikils hagvaxtar og verulegs atvinnuleysis: atvinnuleysi meðal þeirra sem áður störfuðu í hugrænum störfum nálgast 18%, á sama tíma og eftirspurn eykst eftir vinnuafli í öðrum greinum.

Vandinn felst því ekki aðeins í skorti á störfum heldur misræmi milli þeirrar færni sem losnar og þeirrar sem eftirspurn er eftir. Hugbúnaðarverkfræðingur eða fjármálasérfræðingur getur ekki umsvifalaust tekið við starfi í byggingariðnaði eða heilbrigðisþjónustu. Mikil framleiðniaukning getur því farið saman við langvarandi röskun á vinnumarkaði, jafnvel þótt ný störf verði til annars staðar í hagkerfinu.

Hlutur fjármagnsins eykst

Mesta kerfisbreytingin felst þó í því hvernig ávinningurinn skiptist. Þegar hugbúnaður og tölvuinnviðir taka við verkefnum sem áður voru unnin af fólki færist stærri hluti verðmætasköpunarinnar frá launum yfir í ávöxtun fjármagns. Í miðjusviðsmyndinni lækkar hlutdeild vinnuafls í þjóðartekjum á aðeins fjórum árum um nærri jafn mikið og hún gerði á fjórum áratugum eftir 1980. Í róttækustu sviðsmyndinni fer hlutfallið úr 60% í um 45%.

Hagkerfið verður þá um þriðjungi stærra, en heildarlaunatekjur standa nær í stað og nánast öll viðbótarverðmætasköpunin birtist í fjármagnstekjum. Landsframleiðsla getur því vaxið hratt á sama tíma og tekjur stórs hóps dragast saman eða atvinnutækifærum fækkar. Stærð hagkerfisins segir sífellt minna um stöðu hins almenna launamanns.

Þróunin gæti jafnframt aukið mikilvægi eignarhalds. Ef verðmætasköpun færist til eigenda hugbúnaðar, gagnavera, orkuframleiðslu og annarra nauðsynlegra innviða verður munurinn meiri á þeim sem eiga framleiðslufjármagnið og þeim sem reiða sig eingöngu á launatekjur. Þótt stærra hagkerfi skapi svigrúm til að bæta þeim sem tapa breytinguna upp sýnir reynslan að ávinningur tækniframfara dreifist ekki sjálfkrafa.

Launalækkun eða atvinnuleysi

Aðlögunin getur tekið á sig ólíkar myndir eftir því hversu sveigjanlegur vinnumarkaðurinn er. Ef laun geta lækkað hratt halda fleiri starfi en kaupmáttur og tekjur þeirra þróast verr. Ef fyrirtæki eiga erfitt með að lækka laun núverandi starfsfólks birtist minni eftirspurn frekar í færri ráðningum, uppsögnum og auknu atvinnuleysi. Sama undirliggjandi breyting getur því komið fram með gjörólíkum hætti í opinberum hagtölum.

Stöðugt atvinnuleysi útilokar þannig ekki að gervigreind sé farin að breyta vinnumarkaðnum. Fyrstu áhrifin geta birst í minni nýliðun, færri byrjendastörfum og veikari launaþróun í útsettum greinum. Fyrirtæki geta haldið í reynt starfsfólk á meðan þau draga smám saman úr ráðningum, sem gerir áhrifin lítt sýnileg í heildartölum en getur haft varanleg áhrif á starfsferla yngri kynslóða. Hefðbundið samband hagvaxtar og atvinnusköpunar gæti jafnframt veikst ef fyrirtæki framleiða meira með færra starfsfólki.

Mestur munur kemur fram eftir 2027

Sviðsmyndir Anthropic fylgja svipuðum ferli fyrstu árin en skiljast hratt að eftir 2027. Næstu ár ættu því að gefa skýrari vísbendingar um hvaða þróunarferill er að raungerast. Þar skiptir geta nýjustu gervigreindarlíkana minna máli en hvort fyrirtæki ná að færa tæknina inn í kjarnastarfsemi sína, hvort fjárfestingin skilar mælanlegri framleiðniaukningu og hvort hún leiðir til fækkunar starfa eða breyttrar verkaskiptingar.

Könnun Anthropic meðal tæplega 11.000 Bandaríkjamanna bendir jafnframt til þess að væntingar almennings séu næstar miðjusviðsmyndinni. Svarendur búast við miklum tæknilegum framförum en hægari innleiðingu í atvinnulífinu. Þar liggur mikilvægur greinarmunur þar sem gervigreind getur orðið fær um að leysa verkefni löngu áður en fyrirtæki treysta henni, endurskipuleggja rekstur sinn eða sjá fjárhagslegan ávinning af notkun hennar.

Daði Kristjánsson, framkvæmdastjóri og stofnandi Visku sjóða, ræddi fyrirhugað hlutafjárútboð Anthropic og fleiri vendingar á fjármálamörkuðum í nýlegu viðtali hjá Fjármálakastinu. Hér á eftir er farið yfir helstu atriði úr samtalinu, en jafnframt má nálgast viðtalið í heild sinni í meðfylgjandi hlekk:

Fjármálakastið

Þáttur í mynd: Umræður um frumútboð Anthropic, rafmyntamarkaði og efnahagsmálin

Read more

2 months ago · Fjármálakastið

Tekjuvöxtur sem á sér fá fordæmi

Í lok árs 2024 var árstekjuhraði Anthropic talinn vera um einn milljarður Bandaríkjadala. Með árstekjuhraða er átt við að nýjustu tekjur félagsins séu yfirfærðar á heilt ár til að sýna þann hraða sem reksturinn er á hverju sinni. Ári síðar var talan komin í um níu milljarða dala og samkvæmt nýjustu áætlunum er árstekjuhraðinn nú um 65 milljarðar dala. Þá hafa komið fram væntingar um að hann geti nálgast 100 milljarða fyrir árslok.

Ef þær tölur ganga eftir hefur Anthropic nær tífaldað tekjuhraða sinn tvö ár í röð. Slíkur vöxtur er sjaldgæfur og nánast fordæmalaus hjá félagi sem þegar aflar tekna upp á tugi milljarða dala.

Þessi hraði gerir hefðbundinn samanburð við rótgrónari fyrirtæki erfiðan. Tekjumargfaldarar geta vissulega gefið mikilvægar vísbendingar um hversu miklar væntingar eru innbyggðar í verð, en þeir segja aðeins hluta sögunnar þegar tekjugrunnurinn margfaldast á skömmum tíma. Við slíkar aðstæður getur félag orðið mun ódýrara á margfaldara án þess að hlutabréfaverðið lækki, einfaldlega vegna þess að tekjurnar vaxa hratt inn í verðmatið.

Miklar væntingar innbyggðar í verðið

Ef Anthropic kemur á markað við tveggja trilljón dala verðmat jafngildir það rúmlega þrjátíuföldum nýjasta árstekjuhraða félagsins. Á flesta hefðbundna mælikvarða er það hátt verð, en matið veltur að verulegu leyti á því hversu lengi núverandi vöxtur getur haldið áfram.

Haldi tekjurnar áfram að aukast með einhverju í líkingu við þann hraða sem sést hefur undanfarið getur margfaldarinn lækkað hratt. Verðmatið felur hins vegar í sér að lítið svigrúm er fyrir vonbrigði í tekjum. Anthropic þarf ekki aðeins að viðhalda forystu sinni heldur einnig að breyta örum tekjuvexti í sjálfbæra framlegð og hagnað.

Til samanburðar aflaði félagið hlutafjár í maí við um 965 milljarða dala verðmat. Útboð við tveggja trilljón dala verðmat fæli því í sér meira en tvöföldun á aðeins nokkrum mánuðum.

Kostnaðarhliðin er enn að mestu óþekkt

Mun minni upplýsingar liggja fyrir um kostnaðaruppbyggingu Anthropic og þar með raunverulega afkomu félagsins.

Þróun og rekstur stærstu gervigreindarlíkana heims krefst gríðarlegrar reiknigetu. Þar við bætist kostnaður vegna gagnavera, orku, sérhæfðs starfsfólks og stöðugrar þróunar nýrra líkana. Fyrirtæki getur því sýnt stórkostlegan tekjuvöxt án þess að sambærileg þróun sjáist í sjóðstreymi eða hagnaði.

Í umræðunni um Anthropic er nær öll áherslan lögð á tekjur og árstekjuhraða. Á hinn bóginn vitum við enn lítið um framlegð félagsins, umfang tapsins eða hversu hratt reksturinn getur nálgast arðsemi. Þegar útboðsgögnin verða birt verður því sérstaklega mikilvægt að greina kostnað vegna reiknigetu, þróun framlegðar og hversu mikið viðbótarfjármagn þarf til að standa undir áframhaldandi vexti.

Hraður vöxtur skapar aðeins varanleg verðmæti ef tekjurnar skila að lokum ásættanlegri ávöxtun á það fjármagn sem lagt er undir.

Samkeppnisstaðan getur breyst hratt

Önnur megináhætta felst í eðli samkeppninnar. Anthropic keppir við OpenAI, Google og xAI, auk fjölda opinna líkana sem geta boðið sambærilega þjónustu á lægra verði.

Tekjurnar geta færst milli fyrirtækja jafnhratt og þær hafa byggst upp. Eitt afgerandi framfaraskref hjá samkeppnisaðila getur breytt markaðsstöðunni á skömmum tíma, sérstaklega ef nýtt líkan reynist betra, ódýrara eða auðveldara í samþættingu við núverandi kerfi fyrirtækja. Tryggð við einstök gervigreindarlíkön er enn tiltölulega lítil og kostnaður við að færa notkun milli þjónustuaðila getur í mörgum tilvikum verið takmarkaður.

Samkeppnin snýst heldur ekki aðeins um gæði líkananna. Fyrirtækin keppa jafnframt um sérhæft starfsfólk, gagnaver, hálfleiðara og aðgang að þeirri reiknigetu sem þarf til að þjálfa og keyra stærstu kerfin. Verð eða framboð reiknigetu getur því haft veruleg áhrif á bæði vaxtargetu og framlegð Anthropic.

Félagið þarf þannig að vinna á tveimur vígstöðvum í senn: verja stöðu sína gagnvart sífellt öflugri samkeppnisaðilum og tryggja næga reiknigetu á kjörum sem gera því kleift að vaxa með arðbærum hætti.

Útboðslýsing Anthropic, sem væntanleg er á næstu dögum, ætti að varpa skýrara ljósi á rekstur félagsins og þær forsendur sem verðmatið hvílir á. Þar verður sérstaklega áhugavert að rýna í eðli tekjuvaxtarins, framlegð, kostnað við reiknigetu og fjármögnunarþörf næstu ára.

Í auknum mæli hefur markmiðið verið að draga úr þessari millivinnu. Með nýjum lausnum þarf sífellt minna að aðlaga afurð gervigreindarinnar. Þessi þróun birtist meðal annars í því að gervigreindarþjónar ráða við sífellt lengri og flóknari verkefni án mannlegrar íhlutunar. Samkvæmt mælingum METR hefur tímalengd verkefna sem fremstu kerfin geta lokið sjálfstætt tvöfaldast á um sjö mánaða fresti. Lausnir á borð við Claude Code og Codex geta nú framkvæmt verkefni og vistað afurðir beint, þótt þær reiði sig enn að verulegu leyti á samskipti við notandann og séu ekki orðnar að fullu sjálfstæðir samstarfsmenn.

Áhrifin eru töluverð. Þörfin fyrir að fylgja líkaninu stöðugt eftir getur hægt verulega á vinnuferlinu og bundið athygli notandans við framkvæmdina. Þar með minnkar svigrúmið til að sinna öðrum verkefnum samhliða, sem takmarkar þann raunverulega framleiðniávinning sem tækninni er ætlað að skila.

There is a huge difference between 90% done and 100% done. Most AI gets you almost there. Grok Bot can finish the swing, because the work lands where a human would put it, in the actual tool. - Roman, í Product-teymi SpaceXAI

SpaceXAI kynnir Grok Bot

SpaceXAI opnaði í síðustu viku fyrir aðgang að Grok Bot, nýja tegund gervigreindarstarfsmanna sem ætlað er að taka að sér afmörkuð verkefni og ljúka þeim frá upphafi til enda. Hugmyndin markar næsta skref í þróun gervigreindar: frá kerfum sem svara spurningum og útbúa drög yfir í sjálfstæða aðila sem geta unnið beint í þeim forritum, vefsvæðum og samskiptakerfum sem fyrirtæki nota dags daglega.

Hver Grok Bot fær sína eigin tölvu í skýinu. Þar getur hann skráð sig inn í tölvupóst, viðskiptamannakerfi og önnur verkfæri, jafnvel þegar engin hefðbundin forritaskil eru til staðar. Verkefnið stöðvast því ekki þegar notandinn lokar tölvunni eða snýr sér að öðru. Bot-inn vinnur áfram, skilar fullunninni niðurstöðu og leitar aðeins samþykkis þegar ákvörðun krefst mannlegrar dómgreindar.

Grok Bot sker sig frá mörgum öðrum gervigreindarlausnum að því leyti að notkunin krefst hvorki flókinnar uppsetningar verkferla né þess að niðurstöður séu færðar handvirkt á milli kerfa. Verkefninu er einfaldlega úthlutað með skilaboðum, líkt og þegar samstarfsmanni er falið að sjá um ákveðið verk. Bot-inn varðveitir samhengi fyrri samskipta, lærir hvernig notandinn kýs að verkefnið sé unnið og getur vistað endurtekin ferli sem sjálfstæðar rútínur. Með hverju verkefni öðlast hann þannig betri skilning á verklagi, áherslum og undantekningum og getur með tímanum sinnt vinnunni með sífellt minni eftirfylgni.

Áhugavert verður að fylgjast með þessari þróun fram á við. Getu gervigreindarlíkana fleygir hratt fram, en raunveruleg efnahagsleg áhrif ráðast ekki síður af því hversu vel tekst að samþætta tæknina inn í dagleg vinnuferli. Framleiðniaukningin verður mest þegar gervigreindin getur ekki aðeins útbúið svör og drög, heldur tekið við heildstæðum verkefnum, framkvæmt þau í réttum kerfum og skilað fullunninni afurð með takmarkaðri millivinnu.

Stanford Digital Economy Lab fylgist náið með þessari þróun og heldur utan um umfangsmikil gögn um áhrif gervigreindar á vinnumarkaðinn. Í nýlegri rannsókn stofnunarinnar (Brynjolfsson, Chundar og Chen, 2026), sem birt var í byrjun mánaðar, finnast engin merki um að tæknin hafi enn leitt til víðtækrar fækkunar starfa í bandaríska hagkerfinu. Undir yfirborðinu eru áhrifin þó þegar farin að koma í ljós og benda til þess að gervigreind sé smám saman að breyta samsetningu vinnuafls og eftirspurn eftir ólíkri færni. Þessi fyrstu merki kunna því að veita mikilvæga vísbendingu um þær breytingar sem eiga eftir að birtast með skýrari hætti í hagkerfinu á komandi árum.

Í megindráttum má skipta niðurstöðum skýrslunnar í fernt.

1. Engin merki um víðtæka fækkun starfa

Enn finnast engin merki um að gervigreind hafi leitt til víðtækrar fækkunar starfa í bandaríska hagkerfinu. Frá því ChatGPT kom fram í nóvember 2022 hefur störfum fjölgað í öllum starfshópum, óháð því hversu útsettir þeir eru fyrir tækninni. Vöxturinn hefur þó verið hægastur í þeim tveimur hópum þar sem möguleg áhrif gervigreindar eru mest. Munurinn er enn hóflegur þegar vinnumarkaðurinn í heild er skoðaður, en þróunin gefur fyrstu vísbendingar um að tæknin sé farin að hafa áhrif á samsetningu vinnuafls.

2. Áhrifin eru skýrust meðal fólks í upphafi starfsferils

Undir yfirborðinu birtist mun skýrari aðgreining eftir aldri og starfsreynslu. Atvinna meðal 22–25 ára starfsfólks í störfum sem eru hvað útsettust fyrir gervigreind er nú 19% minni en hún hefði verið ef hún hefði þróast í takt við atvinnu meðal jafnaldra í störfum sem eru síður útsett. Ekkert sambærilegt bil mælist meðal reyndara starfsfólks.

Munurinn hefur jafnframt aukist jafnt og þétt frá því að hann var fyrst greindur í ágúst 2025. Meðal yngra starfsfólks hefur störfum áfram fjölgað í þeim starfsgreinum sem eru síður útsettar fyrir gervigreind, en fækkað þar sem útsetningin er meiri. Áhrifin eru mest áberandi meðal fólks í upphafi starfsferils, þótt veikari merki um sambærilega þróun sjáist einnig meðal starfsfólks allt að 34 ára aldri.

Hvers vegna kynni gervigreind að hafa hlutfallslega meiri áhrif á fólk í upphafi starfsferils? Ein möguleg skýring er sú að tæknin geti betur leyst af hólmi þekkingu sem hefur verið skráð, stöðluð og færð á stafrænt form, þá tegund þekkingar sem liggur að miklu leyti til grundvallar formlegri menntun. Á sama tíma getur hún stutt við þá reynsluþekkingu sem byggist upp á löngum starfsferli og þannig aukið afköst reyndara starfsfólks (Acemoglu og Autor, 2011).

Gervigreind kann því að vera að sjálfvirknivæða ferlabundin og auðmælanleg verkefni sem hafa sögulega einkennt byrjendastöður, á sama tíma og hún eykur vægi og framleiðni þeirra sem búa yfir meiri reynslu (Ide, 2025; Garicano og Rayo, 2025). Þróunin gefur þannig til kynna að fyrstu áhrif tækninnar kunni að felast í breyttum aðgangi að vinnumarkaðnum fremur en almennri fækkun starfa.

3. Breytingin á sér fyrst stað í gegnum færri ráðningar

Samdrátturinn meðal yngra starfsfólks skýrist fyrst og fremst af því að fyrirtæki ráða færri einstaklinga inn í útsett störf, en ekki af auknum uppsögnum eða öðrum starfslokum. Gervigreind virðist því enn sem komið er fremur draga úr eftirspurn eftir nýju og óreyndu starfsfólki en ryðja þeim úr störfum sem þegar hafa náð fótfestu á vinnumarkaði.

Ef áhrifin kæmu einkum fram í uppsögnum mætti búast við skyndilegri og sýnilegri röskun á vinnumarkaðnum. Hægari nýliðun kemur hins vegar fram með stigvaxandi hætti og getur því tekið lengri tíma að birtast í hefðbundnum mælikvörðum á atvinnuleysi og heildarfjölda starfa.

4. Eðli gervigreindarnotkunar ræður áhrifunum

Þróunin er langt frá því að vera einsleit milli starfa. Störfum ungra hugbúnaðarforritara og þjónustufulltrúa hefur til að mynda fækkað verulega. Á sama tíma hefur störfum fjölgað meðal yngsta starfsfólksins í heimahjúkrun og öðrum umönnunarstörfum, þar sem tæknin getur síður tekið yfir verkefni starfsfólks.

Það virðist þó ekki aðeins skipta máli hversu útsett störf eru fyrir gervigreind, heldur hvernig tæknin er nýtt. Samdrátturinn er mestur í störfum þar sem notkun gervigreindar felst fyrst og fremst í að sjálfvirknivæða eða leysa af hólmi verkefni sem fólk hefur áður sinnt. Því stærri sem hlutur slíkrar notkunar er innan starfsgreinar, þeim mun líklegra er að störfum fækki eða fjölgi hægar.

Önnur mynd blasir við þar sem gervigreind styður við starfsfólk og eykur getu þess. Þar hefur atvinnustig almennt haldist stöðugt eða hækkað, sérstaklega meðal reyndara starfsfólks. Áhrif tækninnar ráðast því ekki einungis af getu hennar, heldur einnig af því hvort hún kemur í stað mannlegs vinnuframlags eða gerir starfsfólki kleift að skila meiri og verðmætari vinnu.

Hvernig mun þetta spilast út?

Framtíðaráhrif gervigreindar ráðast ekki af tækniframförunum einum saman heldur af samspili fjölmargra þátta. Þar skipta mestu áframhaldandi geta tækninnar, hraði innleiðingar hjá fyrirtækjum og starfsfólki, viðbrögð stjórnvalda og sú aðlögun sem á sér stað þegar fyrirtæki endurskipuleggja starfsemi sína og einstaklingar tileinka sér nýja færni. Þá mun þróun efnahagslífsins í heild, meðal annars hagvöxtur, fjárfesting og staða vinnumarkaðarins, ráða miklu um hversu hratt og með hvaða hætti áhrifin koma fram.

Fyrri tæknibyltingar hafa leitt til þess að störf hafa horfið eða tekið stakkaskiptum, en fjölhæfni og aðlögunarhæfni mannsins hefur jafnframt skapað ný verkefni, aukið framleiðni og stuðlað að hækkun raunlauna til lengri tíma. Hver tæknibylgja hefur þó haft sín sérkenni og því er ekki sjálfgefið að þróunin verði með sama hætti nú. Gervigreind sker sig meðal annars úr að því leyti að hún getur leyst af hendi fjölbreytt hugræn verkefni þvert á atvinnugreinar. Endanleg áhrif hennar á störf, laun og framleiðni munu því ráðast ekki síður af því hvernig samfélagið aðlagast tækninni en af getu tækninnar sjálfrar.

Markaðir brugðust skarpt við tilkynningunni og hafa gull, Bitcoin og aðrar eignir utan hins hefðbundna peningakerfis notið verulegs meðbyrs. Frá morgni tilkynningardagsins til 25. ágúst hefur Bitcoin hækkað úr um 64.300 dölum í yfir 80.000 dali, eða um 24%, og rafmyntir á borð við Ether og Solana í takt. Gull hefur jafnframt tekið við sér á ný eftir fremur tíðindalítið tímabil.

Hér skiptir sögulegt samhengi máli, enda er þetta ekki í fyrsta sinn sem bandaríski ríkissjóðurinn grípur til endurkaupa. Regluleg kaup hófust að nýju árið 2024 eftir 22 ára hlé, en aðstæður voru allt aðrar þegar sambærileg áætlun var síðast framkvæmd á árunum 2000–2002. Þá var afgangur á ríkissjóði og framboð ríkisbréfa fór minnkandi. Nú eru kaupin aukin í skugga viðvarandi hallarekstrar, ört vaxandi vaxtabyrði og ríkisskulda sem hafa farið yfir 40 þúsund milljarða dala.

Þótt umfang kaupanna sé enn lítið í samanburði við heildarútgáfu ríkisbréfa virðast fjárfestar hafa lesið í tilkynninguna skýr skilaboð: bandarísk stjórnvöld séu ekki reiðubúin að sætta sig við áframhaldandi hækkun langtímavaxta. Sú túlkun vegur þungt þegar ávöxtunarkrafa á langa enda skuldabréfamarkaðarins endurspeglar vaxandi efasemdir um skuldastöðu ríkissjóðs og getu markaðarins til að taka við sífellt meira framboði bréfa.

Gull og Bitcoin: Ný heimsmynd kallar á eignir utan hins hefðbundna peningakerfis

Fjárlagahallinn stefnir í tæpa tvö þúsund milljarða dala á þessu ári og eftir því sem eldri skuldir eru endurfjármagnaðar á hærri vöxtum þyngist vaxtabyrðin enn frekar. Hrein vaxtagjöld ríkissjóðs nema nú um 3,3% af landsframleiðslu, hærra hlutfalli en nokkru sinni frá því að samræmdar mælingar hófust árið 1940. Hærri vextir auka hallann og fjármögnunarþörf ríkissjóðs, sem kallar á enn meiri skuldabréfaútgáfu og þrýstir ávöxtunarkröfunni enn hærra.

Ray Dalio, fjárfestir og stofnandi Bridgewater Associates, setti þessa þróun í samhengi við söguleg skuldakreppuferli í ítarlegri grein sem hann birti í vikunni. Að hans mati getur framboð ríkisskulda ekki vaxið umfram eftirspurn til lengdar án þess að einhvers konar aðlögun eigi sér stað. Hún birtist annaðhvort í hærri vöxtum, sem þyngja skuldabyrðina enn frekar, eða í rýrnun kaupmáttar gjaldmiðilsins. Í slíku umhverfi telur hann eignir utan hins hefðbundna peningakerfis geta notið aukins meðbyrs:

“That is why I expect a similar debt and currency devaluation adjustment process in most economies, which is why I expect non-government-produced monies like gold and Bitcoin to do relatively well.”

Horft fram á veginn ráðleggur Dalio fjárfestum því að draga úr vægi skuldabréfa og auka vægi gulls og Bitcoin. Slíkar eignir geti aukið dreifingu eignasafna og veitt vörn gegn rýrnun kaupmáttar, veikingu gjaldmiðla og þeirri hættu að stjórnvöld og seðlabankar bregðist við vaxandi skuldabyrði með aðgerðum sem draga úr raunvirði skulda:

“As general advice, I suggest diversifying well in asset classes and countries that have strong income statements and balance sheets and are not having great internal political and external geopolitical conflicts, underweighting debt assets like bonds, and overweighting gold and a bit of Bitcoin. Having a small percentage—maybe 10-15%—of one’s money in gold can reduce a portfolio’s risk, and I think it would also raise its return.”

Hagfræðingurinn Paul David, lýsti þessu í grein árið 1990: “(…) productivity potential of electricity remained unrealized because factories had been designed around steam and water power. Since existing buildings, machinery, shafts and belt systems were still usable, replacing them was often uneconomical. Early electrification therefore amounted largely to placing electric motors within the old production system. The major gains emerged only when factories were rebuilt around individual motors, allowing lighter single-storey buildings, more efficient material flows and flexible production lines.”

Þetta hefur verið kunnugt stef við innleiðingu nýrrar grunntækni: meginþorri ávinningsins kemur ekki fram fyrr en fyrirtæki hafa aðlagað skipulag, verkferla og fjárfestingar að þeim möguleikum sem tæknin skapar.

Innleiðing gervigreindar hefur verið hröð og notkun hennar þegar náð til fjölmargra þátta í daglegum rekstri fyrirtækja. Gervigreindarþjónar sinna nú verkefnum í þjónustuverum, hugbúnaðarþróun, markaðsstarfi, þekkingarstjórnun og bakvinnslu. Samkvæmt McKinsey nýttu 88% fyrirtækja gervigreind reglulega í að minnsta kosti einum starfshluta árið 2025, samanborið við 78% ári áður.

Þrátt fyrir víðtæka innleiðingu gervigreindar ber undirliggjandi umgjörð fyrirtækja enn skýr merki þeirrar tækni sem hún var upphaflega hönnuð utan um. Gögn eru vistuð í miðlægum viðskiptagreindarkerfum, upplýsingaflæði fylgir fyrirfram skilgreindum ferlum og stjórnarhættir gera ráð fyrir að fólk taki við upplýsingum, meti þær og bregðist við.

• Deloitte greinir frá því að 84% fyrirtækja hafi ekki endurhannað störf eða verkferla í kringum tæknina. Starfsmenn geta jafnframt talist „virkir notendur“ þótt þeir opni tólið aðeins en haldi að öðru leyti áfram að vinna með óbreyttum hætti1.

• Sambærileg mynd birtist í könnun McKinsey frá 2025: þótt 71% fyrirtækja nýttu skapandi gervigreind í að minnsta kosti einum hluta starfseminnar höfðu aðeins 21% endurhannað einhverja verkferla frá grunni. Endurhönnun verkferla var þó sá þáttur sem hafði sterkust tengsl við mælanleg áhrif á rekstrarhagnað, á sama tíma og yfir 80% fyrirtækja sáu enn engin merkjanleg áhrif á EBIT á fyrirtækjavísu2.

Á sama tíma eiga regluverk og stjórnsýsla fullt í fangi með að halda í við hraða tæknibreytinganna, sem eykur óvissu, flækir ákvarðanatöku og getur tafið markvissa innleiðingu. Bæði fyrirtæki og stjórnvöld leitast því við að fella nýja tækni að umgjörð sem mótuð var fyrir allt annan veruleika, líkt og þegar gufuvélinni var skipt út fyrir rafmótor án þess að skipulag verksmiðjunnar væri endurhugsað.

Tæknin er því að þróast hraðar en umgjörðin sem á að halda utan um hana, bæði innan fyrirtækja og hvað ytra regluverk varðar.

Hvað segja gögnin?

Áhrif gervigreindar birtast þó með ólíkum hætti eftir því á hvaða stigi hagkerfisins þau eru mæld. Þegar litið er til einstakra verkefna og starfa blasir ávinningurinn við. Þjónustufulltrúar sem nýttu stór mállíkön urðu að meðaltali 14% afkastameiri (Brynjolfsson o.fl., 2023), þátttakendur í ritunarverkefnum luku þeim 40% hraðar og skiluðu jafnframt betri texta (Noy og Zhang, 2023), og ráðgjafar sem studdust við tæknina leystu 12% fleiri verkefni á 25% skemmri tíma (Dell’Acqua o.fl., 2023). Rannsókn meðal 66 fyrirtækja sýndi enn fremur að starfsfólk sem nýtti gervigreind varði að jafnaði tveimur færri klukkustundum á viku í tölvupóstsamskipti (Dillon o.fl., 2025)3.

Þessi ávinningur er þó enn lítt sýnilegur í helstu þjóðhagstölum. Sé litið til þróunar tólf mælikvarða, þar á meðal hagvaxtar, framleiðni vinnuafls og heildarþáttaframleiðni, frá desember 2024 til júní 2026 er fátt sem bendir til þess að gervigreind hafi þegar leitt til víðtækrar aukningar á framleiðslugetu hagkerfisins.

Að endurhanna „verksmiðjuna“

Til að fullnýta möguleika gervigreindar þurfa fyrirtæki að endurhanna þær stoðir sem umlykja tæknina: gagnakerfi, verkferla og stjórnarhætti. Slík umbreyting krefst bæði tíma og fjármagns og er enn skammt á veg komin.

Líkt og í fyrri tæknibyltingum mun framleiðniávinningurinn því ráðast síður af tækninni einni og sér en af getu fyrirtækja til að endurskipuleggja rekstur sinn í kringum þá möguleika sem hún skapar.

„Tokenization has the potential to reshape Financial Market Infrastructures more profoundly than any technological shift since securities dematerialization“

Núverandi gangverk óskilvirkt

Við kaup á skuldabréfi eru eignarhaldið og greiðslan skráð í aðskildum kerfum. Banki kaupandans heldur utan um eina skrá, banki seljandans aðra og verðbréfamiðstöðin þá þriðju. Bankar og verðbréfamiðstöðvar þurfa því að skiptast á upplýsingum, stemma af færslur og staðfesta uppgjörið.

Viðskipti í núverandi kerfi fela í sér margvíslega áhættu á ólíkum stigum ferlisins, allt frá framkvæmd til uppgjörs og vörslu eigna. Áhættan snertir mótaðila með beinum hætti og getur haft áhrif á getu þeirra til að ljúka viðskiptum samkvæmt samkomulagi og varðveita verðmæti þeirra eigna sem skiptast á.

Með bálkakeðjutækni má færa eignina og greiðsluna yfir í sameiginlegt, dreift færslukerfi sem allir viðurkenndir aðilar hafa samtímis aðgang að. Sameiginleg skrá dregur úr þörf fyrir afstemmingu og snjallsamningar geta sjálfvirknivætt vaxtagreiðslur, takmarkað eignarhald og losað tryggingar við uppgjör. Þetta má sjá hér að neðan.

Bálkakeðjutækni gæti þannig leyst af hólmi þá fjármálainnviði sem hafa mótað viðskipti undanfarna áratugi og aukið skilvirkni:

From a technological perspective, blockchain-based systems can replicate many FMI functions directly in code, including record-keeping, reconciliations, delivery-versus-payment, and collateral movements. These functions can be embedded in smart contracts, reducing operational frictions and, under some architectures, mitigating counterparty and settlement risk. Where assets, cash, and collateral exist in a shared programmable environment, lifecycle steps can be compressed and more tightly coordinated, opening scope for more efficient collateral use, lower reconciliation needs, and greater composability across financial functions.

Stofnunin telur líklegast að blandað kerfi verði framtíðin, þar sem bálkakeðjur annast sjálfvirka framkvæmd viðskipta en hefðbundnar stofnanir setja reglurnar, hafa eftirlit með áhættu og grípa inn í þegar þess gerist þörf. Milliliðir munu því ólíklega hverfa að mati stofnuninnar en hlutverk þeirra breytist: það sem hægt er að lýsa með skýrum reglum færist yfir í kóða, en það sem krefst lagalegrar ábyrgðar og mats á aðstæðum verður áfram á höndum stofnana.

Opnar bálkakeðjur ekki útilokaðar sem framtíð fjármálainnviða

Það vekur athygli að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn útilokar ekki að opnar bálkakeðjur verði grunnurinn að slíkum fjármálainnviðum. Þar er átt við bálkakeðjur á borð við Ethereum og Solana, sem engin ein stofnun stjórnar og ólíkir aðilar geta tengst. Ef verðbréf, peningar og aðrar eignir eru skráð á sama grunnlagi (e. Layer 1 blockchain) má framkvæma viðskipti og uppgjör í einni og sömu færslunni. Það getur fækkað milliliðum, stytt uppgjörstíma og dregið úr þörf fyrir að binda fjármagn sem tryggingu. Reglur um hverjir mega eiga viðskipti og hvaða upplýsingar eru sýnilegar má síðan byggja ofan á grunnkerfið. Samhliða færist hluti áhættunnar yfir í hugbúnaðinn, gögnin sem hann styðst við og tengingar milli ólíkra kerfa.

Hvað felst í táknvæðingu?

Táknvæðing (e. tokenization) felst í því að eign eða réttur til eignar er skráður sem stafrænt tákn á bálkakeðju. Fasteign mætti til dæmis skipta upp í 1.000 tákn og myndi hvert þeirra veita rétt til 0,1% eignarhlutar. Með sama hætti má táknvæða hlutabréf, skuldabréf, gull og ýmsar aðrar eignir.

Mikilvægt er þó að greina á milli tveggja tegunda tákna. Sum tákn verða til beint á bálkakeðjunni og tilvist þeirra byggist alfarið á skráningunni þar. Önnur tákn eru stafræn staðfesting á eign sem er til utan hennar, svo sem gullstöng í geymslu, fasteign eða hefðbundið skuldabréf. Í síðara tilvikinu þarf eigandi táknsins að geta treyst því að það veiti raunverulegan og lagalega tryggðan rétt til eignarinnar. Án slíkrar tengingar er táknið lítið annað en stafræn færsla.

Helsti kosturinn er að eignin verður hluti af forritanlegu kerfi. Þá má skrá fyrir fram hverjir mega eiga eða kaupa hana, hvernig og hvenær vextir eru greiddir og við hvaða skilyrði eignarhaldið færist milli aðila. Hluti af umsýslunni getur þannig farið fram sjálfkrafa samkvæmt reglum sem eru innbyggðar í táknið.

Markaðurinn er þegar farinn að vaxa hratt (sjá mynd hér að neðan), þótt hann sé enn smár í samanburði við hefðbundna fjármálamarkaði. Verðmæti táknvæddra eigna, að stöðugleikamyntum undanskildum, hefur aukist úr innan við 3 milljörðum dala um mitt ár 2024 í um 34 milljarða dala. Táknvæðing bandarískra ríkisskuldabréfa og gulls standa undir meginhluta markaðarins, enda hafa þessar eignir skýrt verð, einfalt eignarhald og mikla eftirspurn.

Festist bálkakeðjur í sessi sem undirliggjandi lag fjármálakerfisins gæti fjárfestingarheimur stafrænna eigna orðið mun stærri og fjölbreyttari en hann er í dag.

^[1] Sjá Cabedo, Mancini-Griffoli, Schär og Zhang, WP/26/136

Traust sem innviður samfélagsins

Sögu mannkynsins má að miklu leyti lesa sem sögu stöðugrar leitar að trausti. Þegar ritmál varð til þurfti fólk að finna leiðir til að tryggja áreiðanleika skjala. Þannig urðu til innsigli konunga og kirkju sem báru vott um sannleiksgildi. Þegar prentvélin breytti miðlun þekkingar á 15. öld fylgdi henni mikil óvissa. Hvernig gat almenningur vitað hvaða rit væru áreiðanleg og hver ekki? Lausnin varð til í formi ritstjórnarstarfs, akademískra hefða og nýrra stofnana sem unnu sér inn trúverðugleika með tímanum.

Á 20. öld styrktist þessi þróun. Stóru dagblöðin og síðar útvarp og sjónvarp byggðu traust sitt á faglegum stöðlum, ritstjórnarstefnu og ábyrgð gagnvart almenningi. Í vísindum þróaðist jafningjamat sem tryggði að niðurstöður væru rýndar og áreiðanlegar. Fjármálakerfið byggði traust sitt á seðlabönkum og eftirliti. Þrátt fyrir að þessi kerfi hafi aldrei verið fullkomin, sköpuðu þau ákveðið grunntraust sem samfélög gátu reitt sig á.

Á stafrænu öldinni hefur þetta jafnvægi raskast. Netið gerði hvern sem er að útgefanda. Samfélagsmiðlar jöfnuðu leikinn á þann hátt að hver rödd hafði nú möguleika á að verða jafn hávær og raddir stórra miðla. Þó að þróunin hafi í fyrstu virst lýðræðisleg og jákvæð, ruddi hún einnig brautina fyrir upplýsingaflóð þar sem gömlu hliðverðirnir hurfu. Þar sem áður voru fáar, tiltölulega áreiðanlegar heimildir, er nú óteljandi straumur efnis sem enginn getur staðfest.

Ofnótt upplýsinga

Á hverju ári birtir samskiptafyrirtækið Edelman víðtæka alþjóðlega könnun sem ber heitið Edelman Trust Barometer. Hún nær til tugþúsunda svarenda í yfir þrjátíu löndum og mælir traust almennings til fjögurra lykilstofnana: stjórnvalda, fjölmiðla, viðskiptalífsins og frjálsra félagasamtaka. Könnunin er talin ein sú áreiðanlegasta í heiminum til að meta hvernig almenningsálit á trausti þróast á milli ára.

Niðurstöður Edelman Trust Barometer 2025 sýna að traust til stjórnvalda og fjölmiðla hefur hrunið niður í sögulegt lágmark á Vesturlöndum. Í mörgum löndum treystir innan við helmingur almennings stjórnvöldum sínum til að „gera hið rétta“ og traust til fjölmiðla er víða komið undir 40 prósent. Þetta fer saman við minnkandi traust til fjármálakerfisins. Þegar seðlabankar stunda fordæmalausa útþenslu peninga grafa þeir undan þeim upplýsingum sem gjaldmiðill á að veita um verðmæti.

Við sjáum svipaða þróun í upplýsingaheiminum. Þegar framboð á efni búnu til með gervigreind og öðrum stafrænum straumum vex hratt, rýrnar gildi upplýsinga og trúverðugleiki minnkar. Þar má nefna áhrifavalda búna til með gervigreind, sjálfvirkan áróður og fullkomnar falsanir í formi djúpfalsaðra mynda og myndefnis. Þessi fjöldaframleiðsla á tilbúnum veruleika líkist óðaverðbólgu fyrir upplýsingar. Þegar við getum ekki lengur treyst stofnunum okkar og ekki heldur eigin skynfærum, byrjar sameiginlegur skilningur okkar á veruleikanum að brotna niður.

Bálkakeðjur sem nýr grunnur trausts

Inn í þetta óvissuástand stígur bálkakeðjutæknin. Hún hefur hingað til verið mest tengd við rafmyntir á borð við Bitcoin, en raunverulegt notagildi hennar er mun víðtækara. Í grunninn er bálkakeðja dreifstýrt og óbreytanlegt bókhald þar sem hver færsla er fest með tímamerki og sannreynd af neti óháðra aðila. Enginn einn getur breytt gögnunum eftir á. Þetta gerir bálkakeðjur að kjörinni tækni til að leysa það sem kalla mætti trúverðugleikavanda upplýsingasamfélagsins.

Þegar mynd eða skjal er fest í bálkakeðju er hægt að sanna uppruna þess. Fjölmiðill getur þannig sýnt lesendum að efnið sé óbreytt frá því að það var birt. Vísindamenn geta tryggt að gögn úr rannsókna séu ekki breytt eftir á. Stjórnsýsla getur notað slíka tækni til að tryggja að opinber skjöl séu örugg og fölsuð. Slík notkun býr til nýja tegund innviða þar sem sannleikur er tryggður af stærðfræði fremur en breyskum milliliðum.

Leitin að sannleikanum

Það eru rökrétt viðbrögð að í heimi upplýsingaóvissu leiti fólk að nýjum lausnum. Flóttinn í kerfi byggð á bálkakeðjutækni er ekki aðeins fjárhagsleg þróun heldur einnig djúpstæð félagsleg og heimspekileg svörun við vanda samtímans. Í heimi óendanlegra, ódýrra afrita, hvort sem þau eru peningar eða stafrænt efni, verður sannanlegur skortur hið endanlega mælikvarði á verðmæti.

Kerfi sem geta boðið slíkan skort og traust eru ekki háð duttlungum miðstjórnarvalds heldur byggja á stærðfræðilegri vissu. Þau eru í kjarna sínum kerfi sannleika, í heimi sem þyrstir í hann.

Rangt svar við réttum vanda

Það er ekki svo að hefðbundnar stofnanir séu blindar á traustsvandann. Alþjóðagreiðslubankinn (e. Bank for International Settlements) og seðlabankar víða um heim hafa ítrekað bent á að traust almennings sé að veikjast og að finna þurfi nýjar leiðir til að tryggja stöðugleika. Lausnin sem þeir leggja helst til er að innleiða seðlabankarafeyri (e. Central Bank Digital Currency) sem er ekkert annað en miðstýrður, ríkisrekinn stafrænn gjaldmiðill. Hugmyndin er sú að með því að færa peninga í stafrænt form, sem stjórnvöld halda beint utan um, megi endurreisa traust og halda umgjörðinni traustri.

En hér er grundvallarvandinn: traustið er ekki að rofna vegna formsins heldur vegna stofnananna sjálfra. Þegar almenningur og markaður upplifir að seðlabankar prenti peninga í óhófi, að stjórnvöld misnoti fjármálakerfið í pólitískum tilgangi eða að eftirlitsstofnanir hafi brugðist hlutverki sínu, þá er ekki hægt að leysa traustsvandann með því að styrkja vald þessara sömu aðila. Miðstýrður stafrænn gjaldmiðill bætir ekki úr traustleysinu, heldur eykur það með því að færa ríkisvaldinu enn meiri stjórn á fjármálum einstaklinga og fyrirtækja.

Í stað þess að skapa nýtt kerfi sem byggir á gagnsæi og dreifingu valds, tvöfaldar þessi lausn gamla líkanið sem hefur þegar sýnt veikleika sína. Það sem kallað er fram sem „lausn“ verður í raun til þess að festa vandann í sessi. Að fela seðlabönkum að vera bæði leikmenn og dómarar í stafrænum gjaldmiðlum skapar ekki nýtt traust heldur dýpkar efasemdir.

Það sem þarf er ekki miðstýrð endurgerð hins sama heldur ný nálgun sem byggir á kerfum sem tryggja sannleika og öryggi með öðrum hætti. Bálkakeðjutæknin býður upp á slíkan möguleika með því að byggja traust á stærðfræði og dreifðu neti í stað miðlægs valds. Þannig er raunverulega verið að svara kjarna vandans: hvernig við getum treyst upplýsingum og gögnum í heimi þar sem hefðbundnir hliðverðir hafa glatað trúverðugleika sínum.

Framtíð peninga og upplýsinga byggir á bálkakeðjum

Nýtt tímabil er hafið. Bitcoin hefur þegar sýnt fram á að bálkakeðja getur veitt traust í peningakerfinu þar sem seðlabankar hafa brugðist. Sama tækni getur nú veitt traust í upplýsingaheimi sem er orðinn gjörsamlega yfirfullur af fölsunum og óvissu. Sigurvegararnir í þessu nýja umhverfi verða þau kerfi sem geta staðið undir hvoru tveggja: að tryggja áreiðanleika peninga og áreiðanleika upplýsinga.

Greinin var birt í tímaritinu Tölvumál í nóvember 2025.

Árangur Kimi K3 endurspeglar víðtækari sókn kínverskra gervigreindarfyrirtækja. Líkön á borð við DeepSeek, Qwen, GLM, Kimi og MiniMax, sem fram til skamms tíma stóðu bandarískum keppinautum almennt að baki, voru um mitt ár 2026 komin með samanlagt 46% af allri notkun á OpenRouter, miðlægum vettvangi þar sem forritarar geta nálgast og borið saman hundruð gervigreindarlíkana.

Ef litið er til notkunar á vettvanginum sést þetta skýrt. Fyrir ári stóðu bandarísk líkön að baki um 70% af allri notkun á OpenRouter, mældri í tókenum, en í sumar var hlutfallið komið niður í um 30%. Sama tilfærsla birtist meðal vinsælustu líkananna. Í júlí voru líkön OpenAI og Google fallin af lista yfir tíu mest notuðu líkön vettvangsins, en kínversk líkön skipuðu átta af tíu efstu sætunum. DeepSeek eitt og sér vann úr meira magni en Google, Anthropic eða OpenAI hvert um sig.

Gögnin benda því til þess að samkeppnisstaða kínverskra fyrirtækja styrkist mun hraðar en almenn markaðsumræða gefur til kynna og að tilfærslan sé þegar farin að birtast með afgerandi hætti í vali forritara á heimsvísu.

Skortur hefur knúið fram skilvirkni

Sókn kínversku líkananna er sérstaklega athyglisverð í ljósi þess að fyrirtækin að baki þeim búa við mun takmarkaðri aðgang að fjármagni og reikniafli en bandarískir keppinautar. Útflutningshöft Bandaríkjanna hafa þrengt að aðgangi kínverskra fyrirtækja að öflugustu gervigreindarflögunum, á sama tíma og OpenAI, Anthropic, Google og Meta verja sífellt hærri fjárhæðum til þróunar og uppbyggingar gagnavera.

Þessar skorður virðast þó að hluta hafa knúið kínversk fyrirtæki til að leggja meiri áherslu á skilvirkni. Í stað þess að reiða sig fyrst og fremst á sífellt umfangsmeiri þjálfun hafa fyrirtækin þróað aðferðir sem draga úr reikniþörf, bæta nýtingu líkana og lækka kostnað við hverja fyrirspurn. Þannig verður verðið lægra án þess að getumunurinn sé nægilega mikill til að réttlæta verulega hærri kostnað bandarísku líkananna.

Opin og lokuð mállíkön, hver er munurinn?

Annar grundvallarmunur felst í því hvernig mállíkönin eru gefin út og þeim dreift. Bandarísku tæknirisarnir OpenAI, Anthropic og Google hafa einkum boðið lokuð mállíkön. Undirliggjandi líkanavogir (e. weights), þjálfunargögn og þróunaraðferðir eru þá varðveitt sem viðskiptaleyndarmál, en notendum seldur aðgangur að líkönunum í gegnum þjónustur eða forritaskil. Mörg fremstu kínversku mállíkananna, þar á meðal DeepSeek og Qwen, hafa hins vegar verið gefin út sem opin mállíkön.

Opin mállíkön gera notendum kleift að sækja líkanavogir, keyra líkanið á eigin innviðum og aðlaga það að sérhæfðum verkefnum. Það þýðir þó ekki að allt þróunarferlið sé opið, enda eru frumkóði, þjálfunargögn og nákvæmar upplýsingar um þjálfunina oft ekki birt. Lokuð mállíkön eru hins vegar rekin á innviðum þróunaraðilans og notendur fá aðeins aðgang að þeim í gegnum þjónustu hans eða forritaskil.

Þróunin fram á við mun að miklu leyti ráðast af því hvort kínverskum gervigreindarfyrirtækja tekst að viðhalda hraða framfaranna og hvort vestræn stjórnvöld bregðast við sókn þeirra með frekari takmörkunum. Haldi gæðamunur milli líkana áfram að minnka mun samkeppnin í auknum mæli ráðast af verði, skilvirkni og sveigjanleika fremur en aðgangi að mesta reikniaflinu. Opin kínversk líkön gætu því haldið áfram að sækja í sig veðrið og þá þrýst á bandarísk fyrirtæki að lækka verð eða opna kerfi sín frekar.

Á sama tíma verður þó sífellt erfiðara að gera grein fyrir kostnaði lausnanna. Útgjöld fyrirtækja vegna stórra mállíkana þrefölduðust á tólf mánaða tímabili fram til ársloka 2025. Þá sögðust 93% þátttakenda í könnun McKinsey hafa farið fram úr fjárhagsáætlun vegna gervigreindar, en fimmtungur fyrirtækja hafði takmarkað notkun tækninnar vegna rekstrarkostnaðar3.

Nokkrir samverkandi þættir skýra þessa þróun.

Fyrirtæki auka notkun gervigreindar hratt, þjónustuveitendur færa sig í auknum mæli frá föstum áskriftum yfir í notkunarmiðaða verðlagningu og dýrustu líkönin eru oft látin sinna einföldum verkefnum sem ódýrari líkön gætu leyst með sambærilegum árangri. Lækkandi einingarkostnaður hefur því ekki endilega skilað lægri heildarútgjöldum, heldur ýtt undir umfangsmeiri og kostnaðarsamari notkun.

Flóknari lausnir hafa þá rutt sér til rúms. Í auknum mæli hefur notkun gervigreindar færst yfir í svokallaða gervigreindarfulltrúa, sem framkvæma aðgerðir sjálfstætt samkvæmt fyrirfram ákveðnu skipulagi eða markmiði, án þess að sérstök beiðni liggi að baki hverju skrefi. Þetta hefur gert kostnaðarstýringu erfiðari, þar sem ein beiðni frá notanda getur hent af stað fjölda aðgerða sem ekki eru samþykktar sérstaklega. Kostnaðurinn ræðst því ekki aðeins af verði einstakra fyrirspurna heldur einnig af umfangi, lengd og sjálfstæði þess ferlis sem gervigreindarfulltrúinn framkvæmir.

Gervigreindarfulltrúi er hugbúnaður sem vinnur sjálfstætt að fyrirfram skilgreindu markmiði. Ólíkt hefðbundnum spjallforritum, sem svara stökum fyrirspurnum, getur hann brotið verkefni niður í smærri skref, sótt upplýsingar, notað önnur kerfi, metið niðurstöður og endurtekið aðgerðir án þess að notandinn þurfi að samþykkja hvert skref sérstaklega. Ein beiðni getur því hent af stað umfangsmiklu og breytilegu vinnuferli.

Þessa þróun hafa menn iðulega kennt við Jevons-þversögnina svokallaða. Hún lýsir því hvernig aukin skilvirkni og lægri einingarkostnaður geta ýtt undir svo mikla eftirspurn að aukin notkun vegi upp á móti væntum sparnaði. Fyrirbærið er vel þekkt úr orkuhagfræði: þegar lýsing varð ódýrari og skilvirkari í Bretlandi á 20. öld jókst notkun hennar svo mikið að heildarorkunotkun til lýsingar jókst.

Það sama á við þegar gervigreind er annars vegar. Eftir því sem hver aðgerð verður ódýrari fjölgar notkunartilvikum og umfangi verkefna, þannig að heildarútgjöld geta aukist þótt kostnaður hverrar einingar haldi áfram að lækka.

Iðulega má því finna dæmi um fyrirtæki sem hafa veitt nær óheftan aðgang að gervigreindarlausnum, án skýrra útgjaldamarka eða virkrar kostnaðarstýringar, en sitja síðar uppi með reikninga upp á fúlgur fjár þegar notkunin vex langt umfram væntingar. Sjá t.d frétt hér um fyrirtæki sem fékk reikning upp á 500 milljónir dala á einum mánuði.

Aukin áhersla á kostnaðarhagkvæmni

Fyrirtæki eru því víða farin að draga saman seglin hvað notkun varðar, velja líkön með markvissari hætti og beina hverju verkefni til þess líkans sem getur leyst það með ásættanlegum gæðum á lægsta mögulega kostnaði.

Þessi nálgun hefur verið nefnd tokenomics. Þar er ekki aðeins horft til verðs hvers tóken heldur heildarkostnaðar við að ná tiltekinni niðurstöðu: hversu mörg tóken verkefnið krefst, hversu oft líkanið endurtekur aðgerðir og hvort ódýrara líkan geti skilað sambærilegum gæðum.

Ávinningurinn af markvissara líkanavali getur verið verulegur. Samkvæmt rannsóknum Cursor kostar meira en 10.000 dali að byggja vafra frá grunni með GPT-5.5 frá OpenAI. Með blöndu af Composer-líkani Cursor og Opus 4.8 frá Anthropic má hins vegar vinna sama verkefni fyrir 1.339 dali, eða um 87% lægri kostnað4.

Endanlegi mælikvarðinn er hvort niðurstaðan skapi meiri verðmæti en nemur heildarkostnaðinum, að teknu tilliti til gæða, reikninotkunar og mannlegrar vinnu við eftirlit og leiðréttingar. Þetta mat verður sífellt mikilvægara eftir því sem gervigreind þróast úr aðstoðartæki yfir í sjálfstæðari fulltrúa sem geta leyst flókin verkefni og samhæft vinnuferla þvert á starfsemi fyrirtækja.

Áætlað er að útgjöld vegna gervigreindar geti numið um fjórðungi upplýsingatækniútgjalda fyrirtækja á næstu árum. Getan til að tengja þau útgjöld við mælanlega verðmætasköpun verður því lykilforsenda þess að aukin notkun skili raunverulegum ávinningi.

Af þessari þróun má draga nokkrar ályktanir um landslag gervigreindarinnar fram á við:

• Álag á innviði gervigreindar mun halda áfram að aukast. Vaxandi eftirspurn eftir reiknigetu kallar á áframhaldandi uppbyggingu gagnavera, orkukerfa og annarra undirliggjandi innviða.

• Kostnaðarstýring verður sífellt mikilvægari forsenda verðmætasköpunar. Árangur mun í auknum mæli ráðast af því hversu markvisst fyrirtæki stýra notkun og hversu skilvirkt þau nýta undirliggjandi innviði.

• Samkeppnisforskot færist frá einstökum líkönum yfir í þá þætti sem auðvelda stýringu þeirra. Eftir því sem líkön verða ódýrari og aðgengilegri færist meira vægi yfir á innviði og hugbúnað sem velja hagkvæmustu lausnina fyrir hvert verkefni, halda utan um kostnað og tengja notkun við mælanlegan árangur.

Skráðu þig á póstlista Visku sjóða og fáðu greinar um efnahagsmál, tækni og fjármál í hverri viku.

Subscribe now

Hröð útbreiðsla gervigreindar og tilheyrandi uppbygging orkufrekra gagnavera er ein helsta driffjöður vaxandi raforkuþarfar fram á við. Ein fyrirspurn til ChatGPT er talin krefjast um tífalt meiri orku en hefðbundin Google-leit og gæti hlutdeild gagnavera í raforkunotkun heimsins aukist úr 1,5% árið 2024 í meira en 3% árið 2030.

Við bætist víðtækari rafvæðing hagkerfisins. Loftslagsbreytingar og markmið um minni losun gróðurhúsalofttegunda auka þrýsting á að hraða orkuskiptum, þar sem samgöngur, kynding og iðnaðarferlar reiða sig í auknum mæli á raforku í stað jarðefnaeldsneytis. Raforkunotkun vex því þvert á atvinnugreinar og leggur sífellt meira álag á framleiðslugetu og flutningskerfi.

Þessi vöxtur á sér stað samhliða grundvallarbreytingu á því hvernig ríki nálgast orkumál. Atburðir síðustu ára hafa sýnt hversu nátengd öruggt orkuframboð er efnahags- og þjóðaröryggi ríkja. Heimsfaraldurinn, innrás Rússlands í Úkraínu og truflanir á siglingum um Hormússund hafa afhjúpað áhættuna sem fylgir samþjöppun birgja og viðkvæmum flutningsleiðum. Samhliða vaxandi sundrungu heimsbúskaparins hafa orkuöryggi og áfallaþol því færst nær miðju efnahags- og öryggisstefnu ríkja.

Fjárfestingarþema næsta áratugar

Þótt spár um þróun orkunotkunar séu ólíkar ber flestum sviðsmyndum saman um eitt: tryggt orkuframboð krefst viðvarandi uppbyggingar. Hvort sem eftirspurn vex hraðar en gert er ráð fyrir, truflanir verða á framboði eða raforkunotkun eykst þarf orkukerfið að búa yfir nægri framleiðslugetu, flutningsgetu og sveigjanleika til að mæta álaginu.

Áætlað er að nærri 15 þúsund milljarða Bandaríkjadala þurfi til uppbyggingar raforkuframleiðslu og tengdra innviða fram til ársins 2035. Umfangið er slíkt að enginn einn orkugjafi eða tæknikostur getur staðið undir breytingunum. Uppbyggingin þarf að ná yfir alla virðiskeðjuna, frá raforkuframleiðslu og flutningskerfum til orkugeymslu, búnaðarframleiðslu og vinnslu mikilvægra hráefna.

Fram á veginn teljum við að virðiskeðja orkunnar muni njóta vaxandi meðbyrs eftir því sem uppbyggingunni vindur fram. Þar beinum við sjónum að þremur sviðum: endurnýjanlegum orkuinnviðum, þeim hráefnum sem rafvæðingin hvílir á og endurnýjun flutnings- og veitukerfa.

Endurnýjanlegir orkuinnviðir

Uppbygging endurnýjanlegrar orku hefur færst hratt í aukana. Endurnýjanlegir orkugjafar stóðu undir 34% af raforkuframleiðslu heimsins árið 2025 og fóru þá í fyrsta sinn fram úr kolum. Gert er ráð fyrir að þeir mæti meira en 90% af aukinni raforkueftirspurn fram til ársins 2030, þar sem sólarorka verður helsta driffjöður vaxtarins. Þróunin markar þannig grundvallarbreytingu á samsetningu raforkuframleiðslu heimsins og kallar samhliða á umfangsmikla uppbyggingu flutningskerfa, orkugeymslna og annarra stoðinnviða.

Rafhlöðugeymslur (e. BESS) og nýjungar í kjarnorkutækni eru meðal þeirra sviða sem vert verður að fylgjast sérstaklega með á komandi árum. Eftir því sem raforkuþörf eykst og vægi veðurháðra orkugjafa vex verður geta raforkukerfa til að jafna sveiflur og tryggja stöðugt framboð sífellt verðmætari. Áframhaldandi tækniframfarir og lækkandi kostnaður gætu því skapað áhugaverð tækifæri þvert á virðiskeðju beggja tæknisviða.

Sérhæfðir málmar: Efnislegar undirstöður rafvæðingarinnar

Rafvæðing hagkerfisins er í eðli sínu hráefnisfrek og kallar á umfangsmikla uppbyggingu nýrra innviða. Raforkukerfi, orkugeymslur, vindmyllur og gagnaver byggja öll á verulegu magni sérhæfðra málma. Kopar flytur raforkuna, litíum gerir kleift að geyma hana og sjaldgæfir jarðmálmar eru lykilhráefni í þeim seglum og rafmótorum sem umbreyta henni í hreyfiafl. Eftir því sem raforka verður stærri hluti af orkunotkun heimsins eykst því eftirspurn eftir þeim hráefnum sem liggja rafvæðingunni til grundvallar.

Þar sem nýjar námur eru bæði fjármagnsfrekar og tímafrekar í uppbyggingu gæti vaxandi eftirspurn skapað viðvarandi þrýsting á framboð og aukið strategískt vægi þeirra fyrirtækja sem ráða yfir mikilvægum málmauðlindum og vinnslugetu.

Rafvæðing kallar á stóraukna fjárfestingu í flutnings- og dreifikerfum

Ný framleiðslugeta skilar takmörkuðum ávinningi ef flutnings- og dreifikerfi geta ekki komið raforkunni til notenda. Víða er skortur á flutningsgetu farinn að tefja tengingu gagnavera, iðnaðarverkefna og nýrra virkjana, á sama tíma og afhendingartími aflspenna, rafstrengja og annars háspennubúnaðar hefur lengst verulega.

Raforkukerfi sem upphaflega voru hönnuð fyrir fáa og stóra framleiðendur þurfa nú að samþætta dreifða og breytilega orkugjafa, orkugeymslur, rafbíla og ört vaxandi stórnotendur. Sú umbreyting kallar á umfangsmikla fjárfestingu í flutnings- og dreifikerfum. Bandarísk veitufyrirtæki áforma ein og sér að verja að minnsta kosti 1.400 milljörðum dala til uppbyggingar á árunum 2026–2030.

Kraftarnir sem nú umbreyta orkubúskap heimsins eru kerfislægir og munu kalla á viðvarandi fjárfestingu þvert á alla virðiskeðjuna. Vaxandi raforkuþörf og aukið vægi orkuöryggis krefjast nýrrar framleiðslugetu og öflugri raforkukerfa á meðan rafvæðingin eykur eftirspurn eftir þeim hráefnum sem liggja umbreytingunni til grundvallar.

Fjárfestingarþörfin verður umfangsmikil og tækifærin að sama skapi víðtæk. Sem fyrr, kunna tækifærin að skapast hjá félögum sem ráða yfir takmörkuðum auðlindum, sérhæfðri framleiðslugetu eða ómissandi innviðum sem kostnaðarsamt er að endurgera. Slík staða getur skapað varanlegar aðgangshindranir, styrkt verðlagningarvald og gert félögunum kleift að njóta óhóflega góðs af þeirri uppbyggingu sem fram undan er.

Við skrifum reglulega um stöðu heimsmarkaða

og nýja tækni. Skráðu þig á póstlista: