Fjármagn fylgdi í kjölfarið. Eftir því sem hugbúnaðarfyrirtæki og stafrænir vettvangar sýndu fram á hraðari vöxt og meiri arðsemi varð sífellt sterkari hvati fyrir fjárfesta að beina fjármagni þangað. Á sama tíma urðu fjárfestingar í raforkukerfum, námum, flutningskerfum, húsnæði og öðrum efnislegum innviðum hlutfallslega minna aðlaðandi. Þær kröfðust meiri fjárbindingar, lengri framkvæmdatíma og skiluðu sjaldnar þeirri veldisvaxandi ávöxtun sem fjárfestar voru farnir að venjast.

Afleiðingin var fyrirsjáanleg. Þegar fjármagn leitar í áratugi til þeirra viðskiptalíkana sem þurfa minnst á efnislegum innviðum að halda verður minna eftir fyrir grunnstoðir hagkerfisins. Innviðir verða fjársveltir, viðhald frestast og nýfjárfesting dregst saman. Það sem leit út eins og skilvirk fjármagnsúthlutun á tímabili lágra vaxta og ódýrra aðfanga hefur þannig leitt til uppsafnaðrar vanfjárfestingar í þeim rauneignum sem stafræna hagkerfið þarf sjálft að reiða sig á.

Merki um þessa þróun sjást víða. Raforkukerfi eru undir auknum þrýstingi, biðtími eftir tengingu við flutningskerfi hefur lengst, skortur er á lykilbúnaði á borð við spenna, rofabúnað og annan grunnbúnað raforkukerfa, húsnæðisframboð hefur víða dregist aftur úr fólksfjölgun og námuvinnsla hefur ekki haldið í við vænta eftirspurn eftir mikilvægum málmum og jarðefnum.

Gervigreindin afhjúpar raunheiminn

Gervigreindin flýtir þessari þróun verulega. Hún er að mörgu leyti öflugasta stafræna tæknibylting síðari tíma, en um leið sú sem gerir efnislegar takmarkanir hagkerfisins sýnilegastar.

Fyrri tæknibylgjur voru gjarnan kynntar sem afefnisvæðing hagkerfisins. Internetið, skýjalausnir og hugbúnaður áttu að gera fyrirtækjum kleift að gera meira með minna. Gervigreindin snýr þeirri sögu að hluta við. Hún getur gert hugbúnað, greiningu, textagerð og ýmiss konar hugræna vinnu ódýrari og aðgengilegri, en hún krefst um leið gríðarlegrar uppbyggingar í gagnaverum, raforku, kælingu, málmum og hálfleiðurum. Eftir því sem gervigreind gerir stafræna framleiðslu ódýrari verður efnislegi grunnurinn sem hún hvílir á hlutfallslega verðmætari.

Það sem gervigreind getur hins vegar ekki búið til er það sem er bundið við raunheiminn: landbúnaðarland, námur, vatnsréttindi, orkuinnviði, gagnaver, hafnir og flutningskerfi. Slíkar eignir eru takmarkaðar af jarðfræði, landafræði, regluverki, tíma og eðlisfræði. Þær verða ekki framkallaðar með reikniriti, sama hversu öflug gervigreindin verður.

Af þessu leiðir að upplýsingalegi hluti hagkerfisins stendur frammi fyrir aukinni verðsamkeppni á sama tíma og mikilvægi efnislegra eigna eykst. Það sem áður var litið á sem þungan efnahagsreikning, land, orka, málmar, innviðir og framleiðslugeta, kann því að verða einn verðmætasti hluti næstu fjárfestingarlotu.

Þessi tilfærsla er þegar farin að sjást á efnahagsreikningum stærstu tæknifyrirtækja heims. Microsoft, Alphabet, Meta og Amazon stefna samanlagt í yfir 700 milljarða dala fjárfestingu á árinu 2026, sem er umtalsvert meira en á fyrri árum. Það sem skiptir þó mestu máli er samsetningin. Stór hluti fjárfestingarinnar fer ekki aðeins í örgjörva og hugbúnað, heldur í raforku, gagnaver, kælingu, ljósleiðara, land, vatn og aðra innviði sem nauðsynlegir eru til að knýja áfram næstu kynslóð gervigreindar. Stærstu tæknifyrirtæki heims eru þannig í auknum mæli farin að líkjast innviðafyrirtækjum.

Ný heimsmynd, ný forgangsröðun

Gervigreindin er þó ekki eina ástæðan fyrir þessari þróun.

Sundrung alþjóðakerfisins hefur aukið mikilvægi innlendra og áþreifanlegra eigna. Tollar, útflutningshöft, aukin áhersla á framleiðslu innan vina- og bandalagsríkja og nýir skattalegir hvatar til innlendrar uppbyggingar hafa öll sömu undirliggjandi áhrif. Þau auka virði eigna sem liggja nær heimamarkaði og draga úr aðdráttarafli rekstrarlíkana sem byggja á löngum og viðkvæmum aðfangakeðjum.

Verðbólga virðist heldur ekki lengur aðeins vera tímabundið frávik frá fyrra jafnvægi, heldur hluti af nýju rekstrarumhverfi. Hallarekstur ríkissjóða, enduruppbygging iðnaðar, fjárfestingar í loftslagstengdum verkefnum og aukin útgjöld til varnarmála ýta öll undir þrálátari kostnaðarþrýsting. Þegar verðbólga verður kerfislægari breytist samsetning þeirra eigna sem veita raunverulega vörn. Land, vatnsréttindi, orkuinnviðir, skóglendi og hrávörutengdar eignir verða þá ekki lengur jaðareignir heldur hluti af kjarnanum.

Loftslagsbreytingar og lýðfræðileg þróun benda í sömu átt. Fellibylir, skógareldar, þurrkar og flóð eyðileggja innviði og þrengja að auðlindum á sama tíma og mannfjöldi heimsins heldur áfram að vaxa. Tækni getur aukið framleiðni og bætt nýtingu auðlinda, en hún breytir ekki grunnþörfinni sjálfri. Matur, vatn og orka eru áfram ómissandi undirstöður hagkerfisins.

Fjárfestingartækifæri næsta áratugar

Þrátt fyrir þessa þróun eru margir stofnanafjárfestar enn undirvigtaðir í mörgum þessara eigna. Lífeyrissjóðir og aðrir langtímafjárfestar hafa um áratugaskeið byggt eignasöfn sín fyrst og fremst í kringum hlutabréf og skuldabréf, á meðan landbúnaðarland, skóglendi, vatnsréttindi og ýmsir grunninnviðir hafa fengið takmarkað vægi.

Ef sú þróun breytist þarf tilfærslan ekki að vera mikil til að hafa veruleg áhrif á verðmyndun. Framboð margra þessara eigna er í eðli sínu takmarkað og nýtt framboð verður hvorki til á einni nóttu né með nýrri hugbúnaðarútgáfu.

Undanfarna áratugi hafa fjárfestar verðlaunað þau fyrirtæki sem gátu vaxið án þess að binda mikið fjármagn í raunverulegum eignum. Nú gæti pendúllinn verið að sveiflast í hina áttina. Í heimi þar sem raforka, vatn, land, málmar og innviðir verða aftur að takmarkandi þáttum gætu þær eignir sem fjárfestar höfðu lengi litið fram hjá reynst meðal verðmætustu fjárfestingatækifæra næsta áratugar.

SpaceX, sem hingað til hefur einkum verið þekkt fyrir eldflaugaskot, endurnýtanlegar geimflaugar, gervitunglarekstur og uppbyggingu Starlink, hyggst nú sækja hratt inn á svið gervigreindarinnviða. Félagið stefnir á að nýta þá yfirburði sem það hefur byggt upp í geimferðum til að koma upp víðfeðmu neti gagnavera á sporbaug um jörðu og færa þannig hluta af ört vaxandi reiknigetu gervigreindar út fyrir takmarkanir jarðbundinna innviða: raforku, landrýmis, kælingar, leyfisveitinga og flutningsgetu raforkukerfa.

Félagið metur mögulegan markað fyrir slíka innviði á um 28.500 milljarða dollara og samkvæmt spám umsjónaraðila útboðsins verður gervigreind orðin stærsti tekjuliður félagsins árið 2030.

Uppbygging gervigreindar krefst gríðarlega innviða. Reiknigetan krefst sérhæfðra örgjörva, gagnavera, raforku, landrýmis, kælingar og flutningsgetu raforkukerfa. Eftir því sem notkun gervigreindar eykst verður því æ skýrara að stærsti flöskuhálsinn liggur ekki endilega í hugbúnaðinum sjálfum, heldur í þeim efnislegu innviðum sem þarf til að keyra hann.

Samkeppnin um þessa innviði hefur aukist hratt eftir því sem tæknifyrirtæki, orkufrekur iðnaður, rafvæðing samgangna og almenn orkuskipti sækja öll í sama takmarkaða orkugrunninn. Víða hefur biðtími eftir raforkutengingum lengst, hentugar lóðir í nágrenni orku og ljósleiðaratenginga eru orðnar af skornum skammti og leyfisferli geta tafið uppbyggingu um árabil. Við þetta bætist að kæling stórra gagnavera krefst sífellt flóknari lausna, bæði vegna orkunotkunar og vatnsnotkunar, og getur skapað staðbundna mótstöðu. Þannig er stærsti flöskuhálsinn ekki lengur endilega hugbúnaðurinn sjálfur, heldur hin efnislega innviðakeðja sem þarf til að knýja hann áfram.

Sporbaugur næsta stopp?

Á undanförnum áratug hefur kostnaður við geimskot lækkað verulega, á sama tíma og notkun sporbaugs um jörðu hefur aukist. Gervihnettir, fjarskipti, greiningartól og nú hugmyndir um gagnaver í geimnum byggja öll á sömu undirliggjandi þróun: að aðgangur að sporbaug er orðinn ódýrari, reglulegri og fyrirsjáanlegri en áður.

Í því samhengi er eðlilegt að spyrja hvort næsta skref í uppbyggingu gervigreindarinnviða verði ekki aðeins fólgið í stærri gagnaverum á jörðu niðri, heldur í nýjum innviðagrunni utan hennar.

Röksemdin fyrir gagnaverum á sporbaug byggir fyrst og fremst á því að utan lofthjúpsins eru sumir af stærstu flöskuhálsum jarðbundinna gagnavera annaðhvort minni eða af öðrum toga. Sólarorka er þar aðgengileg með stöðugri hætti en á jörðinni, þar sem veður, skýjafar, árstíðir og dægursveiflur setja orkuframleiðslunni skorður. Fyrir reikniafl sem þarf að vera í nær samfelldri keyrslu gæti slíkur orkugrunnur orðið verulegt forskot. Jafnframt myndi slík uppbygging færa hluta af orkuþörf gervigreindar út fyrir raforkukerfi jarðar, þar sem biðtími eftir tengingum, takmörkuð flutningsgeta og skortur á hagkvæmum orkukostum eru þegar farin að hægja á uppbyggingu stórra gagnavera.

Annar lykilkostur felst í því að gagnaver í geimnum væru síður háð þeim efnislegu og pólitísku takmörkunum sem fylgja uppbyggingu á jörðinni. Hefðbundin gagnaver þurfa landrými, raforkusamninga, kælikerfi, leyfisveitingar og samfélagslega sátt, auk þess sem þau geta mætt mótstöðu vegna orkunotkunar, vatnsnotkunar og áhrifa á nærumhverfi. Eftir því sem bestu staðirnir fyrir gagnaver verða fullnýttir verður æ dýrara og tímafrekara að byggja nýja innviði í nægilegri stærð. Á sporbaug verður landrými ekki sami takmarkandi þáttur og uppbyggingin gæti því, að minnsta kosti í kenningu, fylgt öðrum skalanleika en jarðbundin verkefni.

Kæling er jafnframt eitt af lykilatriðunum í þessari röksemdafærslu. Gagnaver umbreyta stórum hluta raforkunnar í varma og þurfa því umfangsmikil kerfi til að halda búnaði innan rekstrarhæfra marka. Á jörðu niðri krefst það oft mikillar orku, vatns, landrýmis og flókinna kæliinnviða. Í geimnum eru aðstæður vissulega tæknilega krefjandi, enda berst varmi ekki burt með loftstreymi með sama hætti og á jörðu, en á móti má hanna kerfi sem losa varma með geislun út í geiminn. Ef slík kælitækni verður nægilega skilvirk gæti hún dregið úr einum stærsta rekstrarvanda gagnavera og orðið hluti af hagkvæmnisrökum fyrir uppbyggingu utan lofthjúpsins.

Fyrir SpaceX er þessi framtíðarsýn sérstaklega áhugaverð vegna þess að félagið hefur þegar byggt upp þá innviði sem slík uppbygging myndi krefjast. Endurnýtanlegar geimflaugar, lægri skotkostnaður, reglulegar ferðir á sporbaug og reynslan af Starlink skapa stöðu sem fá önnur fyrirtæki geta jafnað. Ef reikniafl verður ein mikilvægasta auðlind næstu áratuga gæti aðgangur að nýjum innviðagrunni utan jarðar orðið stefnumótandi forskot. Þá væri geimurinn ekki lengur aðeins vettvangur fyrir flutninga, fjarskipti og gervitunglaþjónustu, heldur mögulegt næsta lag í innviðakeðju stafræna hagkerfisins.

Elon Musk orðaði framtíðarsýnina með eftirminnilegum hætti í hlaðvarpi við Dwarkesh Patel í febrúar:

“Five years from now, my prediction is we will launch and be operating every year more AI in space than the cumulative total on Earth (...) I would expect to be at least, sort of five years from now, a few hundred gigawatts per year of AI in space and rising.”

Þetta kann að hljóma fjarstæðukennt fyrir mörgum enda er töluvert af hindrunum sem standa í vegi áformanna. Kostnaður við geimskot er enn hár (sjá mynd hér að ofan), viðhald á búnaði flókið og geislun, geimrusl og gagnaflutningar skapa vandamál sem ekki hefur verið leyst úr með hagkvæmum hætti. Áformin hvíla því að stórum hluta á árangri Starship, endurnýtanlegrar eldflaugar sem á að gera SpaceX kleift að flytja mun meiri farm út í geim með lægri kostnaði en áður hefur þekkst. Þar hefur félagið þegar byggt upp umtalsvert forskot.

Með Starlink hefur SpaceX þó þegar sýnt í verki að félagið getur hrint í framkvæmd áformum sem við fyrstu sýn virðast langsótt. Þegar hugmyndir um gervihnattakerfið voru fyrst kynntar töldu margir að kostnaðurinn við að koma þúsundum gervihnatta á sporbraut myndi gera verkefnið illframkvæmanlegt. Á þeim tíma voru geimskot dýr, flutningsgeta takmörkuð og fátt sem benti til þess að hægt yrði að byggja upp slíkt kerfi með hagkvæmum hætti. Í umfjöllun Wired árið 2015 var ekki gefið mikið fyrir þessa framtíðarsýn: „Unfortunately, the idea of cheap, ubiquitous high-speed satellite Internet may be just as science fictional as Musk’s dreams of planetary migration.“ Sagan hefur allavega staðfest eitt: það borgar sig sjaldnast að veðja gegn Musk.

Hvort gagnaver í geimnum reynist fýsileg á næstu árum er enn óljóst. Útboðslýsing SpaceX sýnir þó vel hversu langt stærstu fyrirtæki heims eru farin að horfa í leit að lausnum við einum helsta flöskuhálsi gervigreindarbyltingarinnar. Áformin kunna að hljóma fjarlæg, en þau byggja á þróun sem er þegar hafin: eftirspurn eftir reiknigetu vex hraðar en innviðirnir sem eiga að mæta henni. Takist SpaceX að lækka kostnað við geimskot nægilega mikið gæti félagið fært yfirburði sína í geimferðum yfir á nýjan markað og orðið ekki aðeins félagið sem selur aðgang að geimnum, heldur einnig það sem byggir þar upp næstu kynslóð innviða.

Til þessa hefur þetta fyrirbæri tilheyrt heimi vísindaskáldskapar. Með þeim gríðarlegu framförum í gervigreind og vélbúnaði síðastliðinna ára kann það þó að vera taka breytingum.

Vélar hafa gegnt lykilhlutverki í sjálfvirknivæðingu framleiðslu, en einkum í verkefnum sem hægt er að afmarka af mikilli nákvæmni. Þar má nefna iðnaðararm sem sýður saman sömu samskeytin aftur og aftur, vél sem sker fisk eftir fyrirfram skilgreindu mynstri eða róbot í vöruhúsi sem flytur vörur eftir föstum leiðum. Slík kerfi geta verið afkastamikil, en styrkur þeirra byggist jafnframt á sérhæfingu þeirra; hreyfingarnar eru fyrirfram ákveðnar, verkferlið stöðugt og svigrúmið til frávika lítið. Ef verkefnið breytist þarf jafnan að endurforrita kerfið, færa til búnað eða endurhanna framleiðsluferlið að hluta. Umhverfið þarf með öðrum orðum að laga að vélinni.

Þróun fjölhæfra vélmenna hefur þó reynst torsótt, ekki síst vegna þess hversu erfitt er að gera þeim kleift að skynja umhverfi sitt, halda jafnvægi og bregðast við ófyrirsjáanlegum aðstæðum. Fyrstu tilraunir á þessu sviði má rekja allt aftur til sjöunda áratugarins, en Atlas-vélmenni Boston Dynamics, sem fyrst var kynnt árið 2013, markaði mikilvæg tímamót og sýndi hversu langt tækninni hafði fleygt fram.

Næsta skref í þróuninni kann að felast í að snúa fyrri forsendu við og gera vélinni kleift að laga sig að umhverfinu. Þar kemur það sem legið hefur á allra vörum um þessar mundir, physical AI, eða líkamleg gervigreind. Til þessa hefur gervigreind náð gríðarlegum árangri við að vinna með texta, gögn og kóða en næsti áfangi gæti falist í því að færa tæknina út fyrir skjáinn og inn í hinn efnislega heim; gefa gervigreind búk, hendur og fætur.

Tækninni hefur fleygt hratt fram á undanförnum árum. Í mars 2025 kynnti Nvidia Isaac GR00T N1, fyrsta opna og sérsníðanlega grunnlíkanið sem sérstaklega var þróað fyrir mannlík vélmenni. Skömmu áður hafði Figure kynnt Helix, svokallað sjón-, tungumáls- og athafnalíkan sem sameinar skynjun, málskilning og hreyfistýringu í einu kerfi. Google DeepMind fylgdi í kjölfarið með Gemini Robotics og Gemini Robotics-ER, sem færa getu stórra gervigreindarlíkana yfir í rýmisskilning, hreyfingu og ákvarðanatöku í efnisheiminum.

Íslensk fyrirtæki hafa byrjað að nýta sér vélmenni og róbóta í auknum mæli. Greint var frá því í vikunni að þjónustuvélmenni hefði tekið til starfa í matsalnum á hjúkrunarheimili í Fossvogi, þar sem það sækir óhreint leirtau og flytur inn í uppvask. Hjá Íslenska Gámafélaginu hafa þrjú gervigreindarknúin vélmenni jafnframt tekið við flokkun sorps á endurvinnslulínu félagsins. Þar geta þau greint og aðskilið endurvinnanleg efni í tólf flokka, flokkað um þrjátíu hluti á mínútu hvert og starfað allan sólarhringinn. Verkefnin eru enn sérhæfð og tiltölulega afmörkuð, en dæmin sýna að vélmenni eru ekki lengur fjarlæg framtíðarsýn heldur farin að leysa raunveruleg verkefni í íslensku atvinnulífi. Jón Þórir Frantzson, forstjóri Íslenska Gámafélagsins, orðaði breytinguna ágætlega þegar vélmennin voru tekin í notkun:

„Með tilkomu gervigreindarinnar þá hafa þeir [róbótarnir] gjörsamlega breyst og
manni finnst jafnvel stundum mennskir.“

Á CES-ráðstefnunni í Las Vegas í janúar lýsti Jensen Huang, forstjóri NVIDIA, þessum tímamótum með eftirminnilegum hætti:

„ChatGPT-augnablikið fyrir líkamlega gervigreind er runnið upp, þegar vélar fara að skilja, álykta og athafna sig í raunheiminum.“

Rétt eins og mállíkön breyttu á skömmum tíma því hvernig almenningur og fyrirtæki hugsa um hugbúnað, gætu framfarir í líkamlegri gervigreind breytt því hvernig við hugsum um vélrænt vinnuafl.

Morgan Stanley áætlar að markaðurinn fyrir mannlík vélmenni (e. humanoids) geti numið um 5.000 milljörðum dala árið 2050, að meðtöldum aðfangakeðjum og þjónustu, og að þá verði meira en milljarður slíkra véla í notkun. Þótt slíkar langtímaspár séu óhjákvæmilega háðar mikilli óvissu benda fyrstu tölur til þess að forsendur útbreiðslunnar séu þegar teknar að styrkjast. Goldman Sachs áætlar að framleiðslukostnaður mannlíkra vélmenna hafi lækkað um 40% á einu ári, úr 50 til 250 þúsund dölum í 30 til 150 þúsund dali á einingu, langt umfram þá 15 til 20% árlegu lækkun sem áður var spáð. Bankinn gerir ráð fyrir að meira en 250 þúsund vélar verði afhentar árið 2030 og um 1,4 milljónir árið 2035.

Hinar miklu framfarir sem orðið hafa í þróun vélmenna á undanförnum árum, knúnar áfram af bættum vélbúnaði, öflugri gervigreindarlíkönum og lækkandi kostnaði, benda til þess að verulegar breytingar geti orðið víða í atvinnulífinu. Eftir því sem tækninni fleygir fram, einingaverð lækkar og fleiri verkefni verða hagkvæm til sjálfvirknivæðingar munu forsendur fyrir víðtækari innleiðingu halda áfram að styrkjast.

Fyrstu skrefin verða líklega tekin þar sem verkefnin eru endurtekin, vinnuumhverfið tiltölulega fyrirsjáanlegt og efnahagslegur ávinningur auðmælanlegur: í verksmiðjum, vöruhúsum, dreifingarmiðstöðvum og öðrum hlutum aðfangakeðjunnar. Þaðan kann notkunin smám saman að breiðast út yfir í þjónustustörf og síðar inn á heimili. Verði sú þróun að veruleika munu áhrifin ná langt út fyrir einstök fyrirtæki og atvinnugreinar. Vélmennin gætu ekki aðeins aukið framleiðni og lækkað kostnað, heldur einnig dregið úr manneklu, styrkt viðnámsþrótt aðfangakeðja og mildað þann verðbólguþrýsting sem skapast þegar framboð vinnuafls eða framleiðslugeta heldur ekki í við eftirspurn. Í hagkerfum þar sem þjóðir eldast og vinnuafli fer fækkandi gæti slík tækni jafnframt reynst mikilvægur mótvægisþáttur.

Frá aldamótum hefur ekkert lát verið á skuldasöfnun bandaríska ríkisins og sama þróun hefur í vaxandi mæli einkennt önnur vestræn ríki, einkum eftir heimsfaraldurinn. Í Bandaríkjunum hafa skuldir hins opinbera vaxið úr um 53% af vergri landsframleiðslu árið 2000 í um 122% árið 2025. Miðað við núverandi stefnu stefnir hlutfallið enn hærra.

Bandaríkin njóta þó sérstöðu umfram önnur vestræn ríki þegar kemur að fjármögnun. Stærð hagkerfisins, dýpt fjármálamarkaða og traust á bandarískum ríkisskuldabréfum hafa um áratugaskeið gert ríkissjóði kleift að fjármagna hallarekstur á betri kjörum en ella. Þá þarf ekki að fjölyrða um stöðu dollarans í alþjóðahagkerfinu sem hefur enn frekar stuðlað að hagstæðri fjármögnun. Í þessu samhengi er gjarnan rætt um óhófleg forréttindi dollarans í alþjóðahagkerfinu (e. exorbitant privilege).

Til þessa hefur skuldasöfnunin ekki hamlað uppgangi Bandaríkjanna. Ríkisútgjöld hafa stutt við eftirspurn og hagvöxt á sama tíma og bandarísk fyrirtæki hafa leitt stóran hluta þeirrar tækniþróunar sem knúið hefur áfram framleiðniaukningu víða um heim. Bandarísk hlutabréf hafa jafnframt skarað fram úr á alþjóðlegum mörkuðum.

Á sama tíma hefur það verið flestum ljóst að þessi þróun getur vart verið sjálfbær til lengri tíma. Hreinn vaxtakostnaður nemur nú um 14% af heildarútgjöldum ríkissjóðs Bandaríkjanna og hefur farið sífellt hækkandi og er þegar orðinn hærri en öll framlög til varnarmála og jafngildir nær fimmtu hverri krónu sem ríkið innheimtir í tekjur.

Breytt landslag

Landslagið hefur tekið stakkaskiptum. Togstreita í alþjóðastjórnmálum hefur aukist, stríðsátök færst nær mikilvægum aðfangakeðjum og hættan á nýjum verðbólguskellum orðið meiri. Fjárfestar hafa vanist umhverfi síðustu fimmtán ára, þar sem veik eftirspurn, lág verðbólga og skjót viðbrögð seðlabanka settu svip sinn á markaði. Áföllin koma í auknum mæli frá framboðshliðinni: frá orkumörkuðum, aðfangakeðjum, vinnuafli og geopólitískri óvissu.

Ávöxtunarkrafa á löng ríkisskuldabréf (10 ára og lengri) hefur hækkað víða um hinn vestræna heim. Í maí fór meðalkrafa á langtímaskuldir G7-ríkjanna yfir 4,6% og náði þar með hæstu hæðum í rúma tvo áratugi.

Þróunin hefur verið sérstaklega áberandi í Bandaríkjunum. Krafa á 30 ára ríkisskuldabréf fór í um 5,2% í maí, það hæsta síðan árið 2007, en krafa á 10 ára bréf hækkaði jafnframt í um 4,7%. Þótt vextir hafi lækkað lítillega frá þeim toppum standa þeir enn hátt og endurspegla breytt jafnvægi á skuldabréfamörkuðum.

Fyrir Bandaríkin kemur þessi þróun sér sérstaklega illa. Verulegur hluti útistandandi skulda þarf að endurfjármagna á næstu árum og hvert prósentustig í hærri vöxtum skilar sér smám saman í aukinni vaxtabyrði ríkissjóðs. Áhrifin takmarkast ekki við opinber fjármál. Eftir því sem stærri hluti skuldanna þarf að endurfjármagna á hærri vöxtum hækkar vaxtakostnaður ríkissjóðs hratt og þrengir að svigrúmi hans til annarra útgjalda. Hærri ávöxtunarkrafa á ríkisskuldabréf hækkar fjármagnskostnað fyrirtækja, þrengir að verðmati hlutabréfa og dregur úr svigrúmi til fjárfestinga um hagkerfið allt.

Það sem áður var viðráðanleg byrði í umhverfi lágra vaxta er nú orðið að sífellt alvarlegri veikleika.

Fyrir fjárfesta er niðurstaðan þó ekki sú að horfa fram hjá Bandaríkjunum. Þau eru enn miðstöð tækninýjunga og heimili margra öflugustu fyrirtækja heims. En sú heimsmynd sem einkenndi árin eftir fjármálakreppuna, þar sem lág verðbólga og skjót viðbrögð seðlabanka studdu við eignaverð, er að breytast.

Í slíku umhverfi þarf eignasafnið að standa á fleiri stoðum. Þegar verðbólga verður sveiflukenndari, fjármagn dýrara og varnareiginleikar langra ríkisskuldabréfa veikjast eykst vægi eigna sem standa nær raunhagkerfinu. Orka, hrávörur, jarðmálmar og innviðir kunna því að gegna stærra hlutverki en þau hafa gert um langt skeið, ekki aðeins sem vörn gegn óvissu heldur einnig sem nauðsynleg aðföng þeirrar uppbyggingar sem hin breytta heimsmynd kallar á.

Það er auðvelt að líta á þessa þróun sem enn eitt dæmið um hækkandi verðlag. Það sem vekur hins vegar meiri athygli er hvaða hrávörur eru að leiða hækkunina. Þær tengjast allar raunhagkerfinu. Olía knýr skip, flugvélar, vörubíla og fiskiskip. Kopar og ál eru lykilhráefni í raforkukerfum, gagnaverum og uppbyggingu innviða. Gull og silfur styrkjast gjarnan þegar fjárfestar fara að efast um verðbólguhorfur, raunvexti eða virði gjaldmiðla.

Þrátt fyrir að hagkerfi heimsins virðist sífellt meira stafrænt hafa grunnforsendur verðmætasköpunar ekki breyst. Það þarf enn orku til að knýja hagkerfið áfram og hráefni til að byggja upp þá innviði sem ný tækni krefst. Gervigreind, gagnaver og rafvæðing breyta ekki þeirri staðreynd. Þvert á móti virðast þau auka eftirspurn eftir mörgum af mikilvægustu hrávörum heims.

Þetta sést vel í orkumálum. Markaðir horfa gjarnan á hráolíu, enda er hún sýnileg og auðvelt er að eiga viðskipti með hana. En nútímahagkerfið gengur ekki eingöngu fyrir olíu. Það byggir á flóknu orkukerfi sem samanstendur af bensíni, díselolíu, jarðgasi, raforku og umfangsmiklum flutningsinnviðum.

Þar virðist Evrópa enn standa á veikari grunni en margir gera sér grein fyrir. Evrópa lenti í miklum hremmingum í orkumálum í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu og staðan er ennþá viðkvæm. Evrópa reiðir sig enn að verulegu leyti á innflutta orku og virkar alþjóðlegar flutningsleiðir. Ef framboð raskast eru lausnirnar ekki einfaldar. Orkuinnviðir eru þungur iðnaður sem tekur mörg ár að byggja upp.

Ísland stendur að sumu leyti betur að vígi. Aðgangur að innlendri endurnýjanlegri raforku er raunverulegt samkeppnisforskot í heimi þar sem orka verður sífellt mikilvægari þáttur í efnahagslegu og geopólitísku valdajafnvægi. Það þýðir þó ekki að Ísland sé ónæmt fyrir þróun á alþjóðlegum hrávörumörkuðum. Við flytjum enn inn stóran hluta þeirra vara sem við neytum, flug, skipaflutningar og sjávarútvegur eru áfram háð eldsneyti og hærra olíuverð skilar sér að lokum inn í flutningskostnað, verðlag og rekstrarkostnað víða um hagkerfið.

Bandaríkin standa að mörgu leyti sterkust. Þau framleiða orku, flytja út jarðgas og búa yfir umfangsmiklum innviðum á sviði orkuvinnslu og hreinsunar. Evrópa hefur færri slík verkfæri og þarf í auknum mæli að keppa um takmarkað framboð á orku. Ísland nýtur ákveðins skjóls vegna raforkukerfisins, en tekur samt þátt í sömu alþjóðlegu hrávöruhringrás og önnur ríki þegar vörur eru fluttar til landsins, flugvélar fara í loftið eða fiskiskip leggja úr höfn.

Markaðurinn getur haldið áfram að spyrja hversu hátt olíuverð geti farið. Áhugaverðari spurning er hverjir búa enn yfir raunverulegum orkulegum og hrávörutengdum yfirburðum. Nútímahagkerfið kann að líta stafrænt út á yfirborðinu, en undir niðri þarf enn að grafa það upp, flytja það, hreinsa það og knýja það áfram.

Hlutafjárútboðin voru lykilþáttur í þróuninni og greiddu aðgang almennings að uppbyggingu tækninnar, þeirrar tækni sem síðan hefur reynst knýjandi þáttur í framleiðniaukningu 21. aldar. Sjálf bylgjan var til þess fallin að breyta landslaginu, varpa skýrara ljósi á þau félög sem byggðu á veikum grunni, en jafnframt greiða leið annarra.

Nú er sambærileg fjármögnunarbylgja að myndast vestanhafs, sem við efumst um að hafi farið framhjá mörgum lesendum Visku. Uppbygging gervigreindar krefst innviðafjárfestingar sem á sér engin fordæmi.

Þrír gervigreindarrisar hyggjast nú efna til hlutafjárútboða á árinu: SpaceX, OpenAI og Anthropic. SpaceX, sem yfirtók xAI í febrúar og er leiðandi í uppbyggingu gagnavera hefur gefið út útboðslýsingu og stefnir á að fara á markað í júní á verðlagningu sem nemur 1750 milljarða dollara. Eins stefna OpenAI og Anthropic, fyrirtækin sem halda úti ChatGPT og Claude, á að fara á markað seint á þessu ári. Þessi röð útboða verður einstök að umfangi og gæti orðið ein stærsta prófraun fjármagnsmarkaða á gervigreindar-”narratívið” til þessa.

Á núverandi verðmati myndu Anthropic, OpenAI og SpaceX raðast sem áttunda, fjórtánda og fimmtánda verðmætasta skráða fyrirtæki Bandaríkjanna. Samanlagt markaðsvirði þeirra nemur um 4.000 milljörðum dala. Til samanburðar eru næstu þrjú stærstu óskráðu félög á eftir þeim, Databricks, Stripe og Anduril, samanlagt minna virði en 400 milljarðar dala.

Af þessu má ráða ýmislegt um þróunina.

Hlutafjárútboð koma gjarnan í bylgjum, þar sem fyrirtæki nýta sér tímabil hagstæðra markaðsaðstæðna, mikillar bjartsýni og aukinnar áhættusækni fjárfesta. Þegar verðmöt eru há og framboð af fjármagni töluvert, skapast eðlilegur hvati fyrir fyrirtæki til að sækja fjármagn á opinberum markaði. Þessi bylgja hlutafjárútboða gervigreindarfélaga markar því ákveðin tímamót í “narratívinu”.

Hún sýnir að markaðurinn er farinn að líta á gervigreind ekki aðeins sem tæknibyltingu, heldur sem geira sem þarf að standast hefðbundnari mælikvarða fjármagnsmarkaða: tekjur, framlegð, og arðsemi. Það sem áður var fyrst og fremst saga um möguleika framtíðarinnar verður nú í auknum mæli að spurningu um rekstrarlega framkvæmd og raunverulega verðmætasköpun, sem þegar er farin að líta dagsins ljós.

Í því felst jafnframt að gervigreindarkapphlaupið er að færast í nýjan fasa. Fyrstu ár bylgjunnar einkenndust af tæknilegum framförum, nýjum líkönum og hröðum framförum í getu kerfanna. Næsti fasi verður líklega ekki síður mótaður af því hver hefur aðgang að nægu fjármagni til að byggja upp þá innviði sem tæknin hvílir á. Reiknigeta, gagnaver, orka, dreifileiðir og hæfileikafólk eru orðin lykilbreytur í samkeppninni. Þau fyrirtæki sem geta fjármagnað þessa uppbyggingu á hagstæðum kjörum fá þannig forskot sem er ekki aðeins tæknilegt, heldur einnig fjárhagslegt og innviðalegt.

Hlutafjárútboðin gætu því breytt kapphlaupinu á tvo vegu.

Annars vegar veita þau stærstu félögunum aðgang að gríðarlegu fjármagni sem getur flýtt fyrir uppbyggingu, aukið getu þeirra til að kaupa reiknigetu og styrkt stöðu þeirra gagnvart minni keppinautum.

Hins vegar auka þau gagnsæi í geira sem hefur hingað til að stórum hluta vaxið á óskráðum mörkuðum, þar sem upplýsingar um tekjur, kostnaðargrunn, framlegð og viðskiptavöxt hafa verið takmarkaðar. Þegar félögin verða skráð á markað verða þau borin saman með reglubundnum hætti, ekki aðeins út frá væntingum, heldur út frá rekstrartölum.

Vandamálið er þó margþætt og liggur ekki aðeins í olíuframboði; stór hluti mikilvægra aðfangakeðja reiðir sig á flutning vara í gegnum sundið. Um þriðjungur af heimsviðskiptum með áburð fer í gegnum sundið, um 20% af jarðgasi og stór hluti af brennisteini heimsins. Mið-Austurlönd eru meðal helstu álframleiðanda í heimi (utan við Kína) og framleiða stóran hlut metanóls og petróefna sem eru grunnefni í plastframleiðslu svo dæmi séu tekin.

Þegar horft er til áhrifa á milli svæða er róðurinn hvað þyngstur fyrir Asíuríkin en nær helmingur af olíuinnflutningi svæðisins fer um sundið. Þar að auki eru Indland, Kína og lönd víðsvegar um Suðaustur-Asíu stórir innflytjendur á nánast öllum hrávörum sem fara þar í gegn.

Þróunarríki eru hvað verst útsett fyrir áhrifunum. Mörg þeirra glíma við skuldir í dollurum, eru háð innfluttri olíu og glíma um leið við hækkandi áburðarverð sem ógnað hefur matvælaöryggi. Að auki knýr jarðgas raforkukerfi sem búa yfir engum varúðarúrræðum; Indland, Bangladesh og Pakistan fluttu nær 2/3 hluta af jarðgasi um sundið. Á sama tíma geta efnameiri þjóðir tryggt sér framboð á hærra verði, sem er ekki endilega fýsilegur kostur fyrir ríki sem hafa minna á milli handanna.

Staðan er töluvert önnur en árið 2022

Samsetning jarðefnaeldsneyta til Evrópu er töluvert frábrugðin stöðunni í ofangreindum löndum. Í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu árið 2022 færðist olíuinnflutningur Evrópu í auknum mæli til Noregs og Norður-Afríku, sem dró úr vægi Persaflóa. Áhrifin eru þó töluverð og koma öðruvísi fram en í olíukrísunni 2022; stórar olíuhreinsistöðvar sem breyta hráolíu í afurðir á borð við þotueldsneyti eru að miklu leyti laskaðar. Þannig hafa þotueldsneyti og dísel hækkað töluvert og nú sjáum við flugfélög víða skera niður flugframboð og vöruflutninga í lofti.

Áhrifin eru bersýnilega komin fram víðsvegar um heimshagkerfið, sem rit Seðlabankans, Peningamál 26/2, kom jafnframt ágætlega inn á síðastliðinn miðvikudag.

Átökin hafa kallað fram alls konar viðbrögð. Á dögunum lýstu Bandaríkin yfir að þau myndu létta á refsiaðgerðum gegn Rússlandi til að mæta olíuþörf; Evrópusambandið hyggst reiða sig á neyðarbirgðir og neytendur víða um heim eru byrjaðir að hamstra vörur í ótta við skort.

Bjartsýni um opnun sundsins fyrir sumarlok hefur verið hófleg, eins og sést á veðmálamörkuðum eins og Polymarket.

Þegar öllu er á botninn hvolft mun lokunin hafa viðvarandi áhrif. Framvinda í alþjóðlegum efnahagsmálum mun að stóru leyti ráðast af árangri í friðarviðræðum og vendingum í Persaflóa.

Þróunin er hluti af stærra púsli hvað endurskipulagningu heimsviðskipta varðar. Orkukrísan mun hafa smitáhrif út um allan heim, ekki aðeins vegna skortsins sem hún kann að valda heldur líka sem fordæmi. Við erum enn og aftur að sjá mikilvægi þess að þjóðríki hafi sjálfstæði í aðgengi sínu að orku og hrávörum. Akkilesarhæll Evrópu árið 2022 var að reiða sig á gasinnflutning frá Rússlandi og eins erum við að sjá þjóðríki og fyrirtæki núna neyðast til þess að endurhugsa mikilvægar aðfangakeðjur og gera sig sjálfbærari hvað þær varðar. Því er auðséð að mikið fjármagn og athygli þessara aðila munu fara í að byggja upp sterkari stoðir hvað varðar orkuframleiðslu eða hrávörur. Sum lönd hafa möguleika á uppbyggingu innanlands, á meðan önnur þurfa að finna sér aðrar leiðir með þjóðaröryggi að leiðarljósi, umfram verð.

Hvort sem næsta áfall kemur frá Hormússundi, Súez-skurði eða Tævansundi er niðurstaðan sú sama. Í óstöðugum heimi hefur áhættan af því að treysta á orku og hrávörur frá fjarlægum löndum aukist verulega, og lönd og fyrirtæki þurfa að bregðast við.

Með þessum áformum eru félögin að bregðast við skorti á reiknigetu sem hefur farið vaxandi undanfarna mánuði. Sundar Pichai, forstjóri Alphabet, lýsti því yfir á uppgjörsfundinum í lok apríl að tekjur Google Cloud hefðu verið umtalsvert hærri ef félagið hefði getað mætt eftirspurninni með aukinni reiknigetu. Anthropic, sem þróar Claude mállíkönin, hefur ítrekað þurft að takmarka afköst hjá viðskiptavinum af sömu ástæðu og samdi nýverið við félag Elon Musk um 300 MW af orku í Colossus 1 gagnaverinu til að auka afkastagetu sína. Þessar takmarkanir liggja því ekki í fjármagni heldur í efnislegum innviðum: gagnaverum, örgjörvum, minni, raforku og öðru sem tekur langan tíma að byggja upp.

Þetta kann að virðast ógnvænlegt í fyrstu, en þegar litið er á sögulegar tölur um fjárfestingar er þessi uppgangur ekki einsdæmi. Sögulega hafa fjárfestingar í mikilvægum innviðum náð sömu umsvifum og jafnvel meiri.

Ýmsar greiningar hafa verið gerðar á notkun gervigreindar og gervigreindarþjónum (e. AI agents). Myndin hér að neðan sýnir að um 84% íbúa heimsins nota gervigreind ekki að neinu marki. Um 16% nota grunnútgáfur mállíkana án greiðslu, en aðeins um 0,3% greiða fyrir öflugri útgáfur. Það sem vekur þó sérstaka athygli er að aðeins um 0,04% heimsbyggðarinnar eru farin að nýta sér næsta stig tækninnar, þ.e. að byggja eigin verkfæri, sjálfvirkni eða lausnir með aðstoð gervigreindar.

Þessi mynd er sláandi af nokkrum ástæðum. Bæði nota 84% svarenda ekki gervigreind að neinu leyti og einungis 0,04% nota afkastamesta hluta hennar, svokallaða gervigreindarþjóna (e. AI agents). Þar er um að ræða sérhæfð kerfi sem geta framkvæmt verkefni og sinnt ákveðnum hlutverkum með sívaxandi sjálfstæði. Í greiningu Goldman sést einnig að notkun gervigreindarþjóna er varla mælanleg í dag, á sama tíma og spáð er að þeir verði langstærstu notendur gervigreindar innan fárra ára. Þetta sést vel á mynd hér að neðan.

Það sem gerir þessa þróun þó sérstaklega áhugaverða er að ólíkt mannfólki eru í raun engin eðlislæg takmörk fyrir fjölda slíkra kerfa sem fyrirtæki geta nýtt samtímis. Fyrirtæki framtíðarinnar gætu því starfað með hundruðum eða þúsundum sérhæfðra gervigreindarþjóna sem sinna afmörkuðum verkefnum samhliða starfsfólki. Við í Visku sjóðum þekkjum þetta af eigin raun og höfum búið til gervigreindarþjóna í starfsemi okkar frá því í fyrra og fer þeim hratt fjölgandi.

Þegar allt er tekið saman blasir við að gervigreind er enn á byrjunarreit, hvort sem horft er til fjölda notenda eða útbreiðslu gervigreindarþjóna sem er einn áhugaverðasti þáttur gervigreindar. Þrátt fyrir það þá annar núverandi reiknigeta ekki eftirspurn, sem mun þó að öllum líkindum vaxa enn hraðar á næstu árum. Það skal því engan undra að fjárfestingaráform fari vaxandi, enda er þetta líklega aðeins forsmekkurinn að því sem koma skal.

Þetta er áhugaverð þróun því mörg ríki eru enn á tilraunastigi þegar kemur að gervigreind í opinbera geiranum. Verkefnin snúa gjarnan að afmörkuðum þáttum eins og þjónustuverum, eyðublöðum eða upplýsingagjöf. Sameinuðu arabísku furstadæmin virðast hins vegar ætla sér meira. Þar er verið að horfa á hvernig gervigreind getur orðið hluti af sjálfri starfsemi stjórnkerfisins.

Í reynd snýst þetta um að færa gervigreind frá því að vera hjálpartæki yfir í að verða hluti af verkferlum ríkisins. Kerfi sem geta greint upplýsingar, bent á það sem vantar í umsóknir, stutt við ákvarðanatöku, svarað hefðbundnum fyrirspurnum og flýtt fyrir afgreiðslu mála.

Hvatinn er nokkuð augljós. Opinber þjónusta er víða hægvirk. Málsmeðferð fer oft í gegnum mörg skref, samþykki og yfirferðir milli stofnana. Ef tæknin getur stytt biðtíma og einfaldað ferlið gæti ávinningurinn orðið verulegur, bæði fyrir stjórnvöld og almenning.

En þetta er líka verkefni sem fylgir ábyrgð. Mistök í einkafyrirtæki geta kostað tíma eða tekjur. Mistök í opinberri stjórnsýslu geta hins vegar haft áhrif á réttindi fólks, leyfi, bætur, heilbrigðisþjónustu eða réttarstöðu. Þess vegna verður ekki nóg að kerfin séu hröð. Þau þurfa einnig að vera gagnsæ, rekjanleg og sanngjörn.

Yfirvöld í furstadæmunum virðast gera sér grein fyrir umfangi verkefnisins. Áhersla er lögð á þjálfun ríkisstarfsmanna og mælingar á því hversu vel stofnanir tileinka sér tæknina. Það skiptir máli. Saga tæknibreytinga sýnir að innleiðing mistekst oft þegar ný lög af kerfum og reglum eru einfaldlega lögð ofan á eldri ferla í stað þess að einfalda þá.

Einn stærsti flöskuháls gervigreindar í dag eru innviðirnir sjálfir. Gagnaver, rafmagn, kæling, netinnviðir og sérhæfður reiknibúnaður eru orðin lykilforsenda þess að hægt sé að reka stór gervigreindarkerfi í stórum stíl. Lönd sem vilja innleiða gervigreind víða í samfélaginu þurfa ekki aðeins stefnu heldur einnig innviði sem styðja hana.

Þetta er ein ástæða þess að gervigreindarinnviðir hafa orðið eitt stærsta fjárfestingarþema áratugarins. Verðmæti eru ekki aðeins að verða til hjá þeim sem þróa gervigreindarlíkönin sjálf heldur einnig hjá þeim sem byggja gagnaverin, framleiða raforkuna, sjá um kælikerfin og útvega þann sérhæfða reiknibúnað sem þarf til að keyra allt kerfið.

Ísland stendur að mörgu leyti vel að vígi. Opinber þjónusta hér á landi er þegar orðin mjög stafræn í alþjóðlegum samanburði. Stafræn skilríki, miðlæg þjónusta og góð tæknivæðing skapa ákveðinn grunn.

Spurningin er líklega ekki hvort gervigreind muni rata inn í opinbera stjórnsýslu heldur hversu hratt það gerist. Reynslan frá löndum eins og Sameinuðu arabísku furstadæmunum gæti gefið mikilvæga vísbendingu um hvert þróunin stefnir.

Gervigreind er hætt að vera eitthvað sem „kemur síðar“. Hún er farin að birtast sem bein ástæða fyrir fækkun starfsfólks.

Coinbase: 14% niðurskurður og skýr vísun í gervigreind

Brian Armstrong, forstjóri Coinbase, tilkynnti í síðustu viku að fyrirtækið muni fækka starfsfólki um 14%. Það sem skiptir máli hér er ekki aðeins stærðin á niðurskurðinum, heldur rökstuðningurinn.

Hann segir þetta nánast berum orðum: gervigreind er að margfalda afköst. Verkefni sem áður tóku teymi vikur eru nú kláruð á dögum. Starfsfólk sem ekki er tæknimenntað er farið að skrifa kóða sem fer beint í framleiðslu. Fyrirtækið er að laga sig að þessari þróun.

Armstrong talar einnig um að félagið sé að prófa sig áfram með svokölluð „eins manns teymi“, þar sem sami starfsmaður sinnir hlutverki verkfræðings, hönnuðar og vörustjóra og nýtir gervigreind til að sinna þessum verkefnum.

Hér má sjá bréfið sem Brian Armstrong sendi á starfsfólk Coinbase vegna uppsagnanna.

Íslandsbanki: sama þróun en varfærnari tónn

Hér heima sáum við svipaða þróun þegar Íslandsbanki tilkynnti fækkun stöðugilda í síðustu viku. Starfsfólki fækkar um rúmlega 20 við breytingarnar og stöðugildum fækkar um samtals 50 á árinu. Um er að ræða um 6,5% af starfsfólki og umtalsverðan sparnað í launakostnaði.

Í tilkynningunni er sérstaklega vísað til „aukinnar nýtingar gervigreindar“ sem hluta af breytingunum. Það eitt og sér er nýtt hér á landi.

Hér má sjá kauphallartilkynningu Íslandsbanka vegna málsins.

Það er þó rétt að benda á að Ari Skúlason, framkvæmdastjóri Samtaka starfsmanna fjármálafyrirtækja, hefur gagnrýnt þessa túlkun og sagt að líklegra sé að um hefðbundinn niðurskurð sé að ræða þar sem gervigreind sé notuð sem afsökun.

Erfitt er þó að líta fram hjá þeirri staðreynd að gervigreindin hefur sett mark sitt á atvinnuhorfur í fjármálakerfinu erlendis. JPMorgan Chase, Citi, Bank of America, Goldman Sachs og Wells Fargo hafa sagt upp alls um 15 þúsund manns og hafa þau öll vísað til gervigreindar í tengslum við breytingar á rekstri og mannafla.

Hvort sem gervigreind er rótin eða rökstuðningurinn er breytingin augljós. Gervigreind er orðin ásættanleg skýring á uppsögnum. Við erum að færast frá „gervigreind gæti haft áhrif á störf“ yfir í „gervigreind er þegar farin að hafa áhrif á störf“.

Okkar skoðun í Visku stendur óbreytt: gervigreindin er enn stórlega vanmetin. Áhrifin á vinnumarkaðinn verða meiri og hraðari en flestir gera ráð fyrir. Þeir sem ná að nýta tæknina munu auka afköst sín verulega. Hinir dragast aftur úr.

Markmiðið er að kenna gervigreindinni hvernig fólk vinnur í raun og veru. Ekki bara lokaútkomuna, heldur sjálft ferlið. Hvernig starfsfólk skiptir á milli flipa, notar flýtilykla, leiðréttir villur, finnur upplýsingar og vinnur sig í gegnum verkefni dagsins.

Þetta skiptir máli vegna þess að næsta kynslóð gervigreindar snýst ekki lengur bara um að svara spurningum. Fyrirtæki vilja gervigreind sem getur framkvæmt verkefni sjálf, stýrt hugbúnaði og unnið í gegnum heilt verkferli frá upphafi til enda. Til þess duga ekki lengur textagögn af internetinu heldur þarf að safna upplýsingum um raunveruleg vinnubrögð fólks.

Sömu gögn og geta þjálfað öflugri gervigreind gefa jafnframt mjög nákvæma mynd af hegðun starfsfólks. Þegar farið er að skrá smelli, áslátt og skjávirkni verður línan milli þjálfunargagna og eftirlits fljótt óskýr. Meta segir að gögnin séu ekki notuð til frammistöðumats en margir starfsmenn munu líklega upplifa þetta öðruvísi.

Tímasetningin gerir umræðuna enn viðkvæmari. Meta fjárfestir nú gríðarlega í gervigreind og innviðum tengdum henni á sama tíma og fyrirtækið undirbýr aðra lotu uppsagna. Nýlegar fréttir herma að til standi að fækka starfsfólki um 10%, eða um 8.000 manns, síðar í þessum mánuði.

Fyrirtækið setur þetta fram sem hluta af stærra hagræðingarátaki. Fyrir hluta starfsfólks gæti þetta þó litið öðruvísi út. Að verið sé að safna hegðunargögnum sem geti síðar hjálpað fyrirtækinu að sjálfvirknivæða hluta af störfunum.

Gervigreind getur aukið afköst starfsfólks verulega í upplýsingavinnslu, þjónustu við viðskiptavini, yfirferð skjala og ýmiss konar endurteknum verkefnum. Ef hver starfsmaður getur afkastað meira breytist líka hvernig stjórnendur horfa á mannaflaþörf til lengri tíma.

Það eru þó líka augljósir kostir við þessa þróun. Betri tæknilausnir geta minnkað einhæf verkefni, flýtt fyrir aðlögun nýrra starfsmanna og gert flókinn hugbúnað auðveldari í notkun. Margir verja stórum hluta vinnudagsins í að flakka á milli kerfa og leita upplýsinga í stað þess að sinna verkefnum sem raunverulega krefjast dómgreindar og sköpunar.

Hegðunargögn á vinnustöðum verða sífellt verðmætari og um leið viðkvæmari eftir því sem gervigreind lærir meira af sjálfum vinnubrögðunum en ekki bara lokaafurðinni. Fyrirtæki sem ná tökum á þessu gætu náð verulegu forskoti í framleiðni á næstu árum. Spurningin er hvort starfsfólk treysti því hvernig gögnunum verður raunverulega beitt.

Schwab bætist með þessu í sívaxandi hóp fjármálastofnana sem hafa bætt rafmyntum inn í þjónustuframboð sitt á síðustu árum. Morgan Stanley undirbýr til að mynda að bjóða upp á bein rafmyntaviðskipti á E*Trade vettvanginum árinu og Bank of America heimilaði ráðgjöfum sínum í byrjun árs að mæla með 1–4% rafmyntahlutfalli í eignasöfnum viðskiptavina. Með sambærilegum hætti hafa JP Morgan og BNY Mellon opnað fyrir viðskipti með rafmyntir í gegnum hefðbundna vörslureikninga. Þannig má segja að rafmyntir liggi nú víða í sömu verslunarhillu og hlutabréf með Apple eða ríkisskuldabréf.

Stærðargráðan gefur áformum sem þessum áþreifanlegt vægi. Schwab stýrir um 11–12 trilljónum Bandaríkjadala í eignum viðskiptavina; ef aðeins 1% af þeim eignum rataði inn í Bitcoin og Ethereum á komandi misserum, jafngilti það yfir 100 milljörðum dala í aukinni eftirspurn. Eftir því sem fleiri stórir aðilar taka upp á því sama mun þetta reikningsdæmi aðeins stækka. Áform Schwab fela ekki síst í sér viðurkenningu bandarískra bankayfirvalda á því að varsla rafmynta innan bankakerfisins sé raunhæf, sem greiðir leiðina fyrir frekari innkomu hefðbundinna fjármálafyrirtækja á markaðinn.

Fyrir vaxandi hóp fjárfesta er spurningin ekki lengur hvort Bitcoin eigi heima í eignasafninu, heldur í hvaða hlutfalli og hvar myntin eigi að liggja í vörslu. Að baki þessari hugarfarsbreytingu liggja tveir straumar sem renna saman úr ólíkum áttum. Yngri kynslóðir, sem munu erfa sífellt stærri hluta fjármagnsins næstu áratugi, kunna að líta á Bitcoin sem sjálfsagðan eignaflokk við hlið hlutabréfa og skuldabréfa. Á sama tíma ríkir óvenjuleg staða í alþjóðahagkerfinu þar sem ört vaxandi ríkisskuldir og hægfara rýrnun á trausti á hefðbundnum gjaldmiðlum (e. fiat) hafa beint augum rótgróinna fjárfesta að eignum sem standa utan við hefðbundna fjármálakerfið.

Allt markar þetta hluta af sömu mynd. Innkoma Schwab umbreytir markaðnum ekki ein og sér en hún markar tímamót. Aðgangur að rafmyntum er ekki lengur aðskilinn frá hefðbundnum fjármálainnviðum heldur orðinn hluti af þeim.

Með tímanum hefur komið í ljós að eitthvað er mögulega til í báðum sjónarmiðum hvað gervigreindina varðar og er dýnamíkin í raun mun flóknari en í fyrstu virtist.

Samkeppnin er hörð, tæknin er fjármagnsfrek og mikil samkeppni um sérhæft starfsfólk á þessu sviði

Leiðandi fyrirtæki í gervigreind eru að mala gull þessa daganna. Anthropic, sem heldur úti gervigreindarlíkönum Claude, tilkynnti í síðustu viku að tekjur fyrirtækins á ársgrundvelli (e. annualized run-rate) séu um 30 milljarða dala. Til samanburðar var árstaktur tekna fyrirtækisins einn milljarður dollara í lok 2024 og níu milljarðar í árslok 2025. Vöxturinn er því verulega hraður og bendir til þess að eftirspurn sé orðin gríðarleg.

Samhliða tekjutölunum tilkynnti Anthropic að þeir myndu halda nýjasta líkani sínu, Mythos, frá markaðinum á þeim forsendum að það væri hættulegt í höndum óviðkomandi, og kallaði saman fjörutíu stærstu hugbúnaðar- og fjármálafyrirtæki heims í hundrað daga lokað prófunarumhverfi til að endurbæta öryggi kerfisins fyrir útgáfu. Þetta vekur eðlilega mikla athygli, enda eru við að sjá hér einkafyrirtæki taka á sig seinkun á útgáfu sem engin eftirlitsstofnun bað um.

Vöxtur endurspeglar virðisauka fyrirtækja

Vöxtur af þessari stærðargráðu getur átt sér tvær megin­skýringar: annars vegar raunverulega virðisaukningu sem knýr eftirspurn, hins vegar netáhrif (e. network effects) sem magna upp útbreiðslu. Í tilviki Anthropic á fyrri skýringin mun betur við. Fyrirtækið hefur greint frá því að yfir þúsund viðskiptavinir greiði nú meira en milljón dala á ári fyrir þjónustu þess, sem eru miklar fjárhæðir á alla mælikvarða.

Vöxturinn er ekki afleiðing af markaðsæði eða nethrifum, heldur viðurkenning á raunverulegum virðisauka sem gervigreindin skilar inn í rekstur viðskiptavinanna.

Næstu tólf mánuði á vígvelli gervigreindarinnar má búast við því að risarnir með breiðustu bökin, Meta, Google og nú fljótlega SpaceX (sem á nú xAI), vilja eflaust nýta sér fjárhagslegan styrkleika sinn til að ná samkeppnisforskoti. Á meðan það kostar tugi milljarða dala að halda sér í fremstu röð bera þeir yfirhöndina yfir aðara og keppinautar eiga erfitt með að halda uppi samkeppni. Á hinn bóginn eru minni samkeppnisaðilar, sem skortir e.t.v. sama fjárhagslega styrkleika, en hafa aftur á móti stærri hvata til þess að hámarka reiknigetu á hvern dollara.

Spurningin sem ræður því hvor fylkingin vinnur er hvort kostnaðurinn við að byggja fremstu líkön haldi áfram að hækka eða hvort opinn hugbúnaður og dreifð þjálfun nái að draga þann kostnað nógu hratt niður til að breyta grunnlíkönunum í ódýra og almennt aðgengilega vöru. Það sem skiptir mestu máli er að báðar niðurstöðurnar benda í sömu átt þegar kemur að efnislegum aðföngum og innviði. Einnig mun á næstu árum reyna verulega á flöskuhálsa þar sem aðgangur að orku er líklega stærsta áskorunin. Auk þess hefur borið á frestunum á gangaverum af ýmsum ástæðum og óvinsældir gagnavera í mörgum fylkjum Bandaríkjanna hefur hægt á uppbyggingu þeirra sem er vandamál. Þetta vandamál þarf að leysa til þess að Bandaríkin geti keppt við lönd eins og Kína í kapphlaupi gervigreindarinnar.

Vöxtur byggir á öflugum jarðvegi

Hvort sem gervigreind morgundagsins er þróuð af þremur fyrirtækjum eða þrjú hundruð, þá er hún framleidd með sama hætti. Með því að nota rafmagn, fjölbreytta innviði og örgjörvum knúnum af flutningskerfum sem þarf að stækka umtalsvert til þess að framtíðarspá um vöxt geti ræst.

Innviðir er jarðvegurinn og orkan er vatnið.

Í þessari hröðu þróun hefur Viska það að leiðarljósi að standa á oddi framfara og með því að fjárfesta í þessari nýju heimsmynd og á sama tíma vera leiðandi við nýtingu gervigreindartækninnar á sviði fjárfestinga.

Þegar Íran tilkynnti nú á dögunum að tollgreiðslur í gegnum Hormúz-sundið skyldu fara fram í rafmyntum ráku margir upp stór augu, enda markar þetta tímamót í sögu Bitcoin en einnig alþjóðaviðskipta. Í fyrsta skipti er ríki að nota Bitcoin fyrir opnum tjöldum til þess að komast hjá fjötrum viðskiptahindrana. Þetta kemur í kjölfar skilyrts tveggja vikna vopnahlés á Arabíuskaga, sem samið var um aðfararnótt þriðjudags þar sem Íran var skylt að opna Hormúz-sund. Nú þarf hvert hlaðið olíuskip að senda yfirvöldum í Teheran tölvupóst með farmskrá sinni, bíða eftir svari, og þegar það hefur fengið grænt ljós þarf samstundis að senda greiðslu upp á einn dollara á tunnu í Bitcoin í veski undir stjórn ríkisins. Í orðum Íransks embættismanns gerir þetta ríkinu mögulegt að fá greiðslur sem ekki er hægt að gera upptækar í kjölfar refsiaðgerða. Frysting dollara og evrueigna Rússlands eftir innrásina í Úkraínu er dæmi um hvernig vesturlönd hafa gert fjármuni þjóða upptæka með einhliða hætti. Burt séð hvort ástæður fyrir þessum inngripum séu réttmætar eða ekki skapar þetta fordæmi mikla óvissu um hve langt Bandaríkin munu seilast til þess að nota bandaríkjadollar sem vopn í harnandi heimi. Þetta undirstrikar notagildi rafmynta eins og Bitcoin sem er ekki hægt að gera upptækt með sama hætti, enda fara færslur á Bitcoin ekki í gegnum neinn millilið og öllum er frjálst að færa verðmæti sín á milli í gegnum Bitcoin kerfið.

Undanfarin ár hafa ríki sem sæta refsiaðgerðum eða standa á oddi við Washington leitað í auknum mæli að öðrum valkostum en dollarakerfinu. Rússland hefur til að mynda notað rafmyntir í orkuviðskiptum til þess að komast hjá refsiaðgerðum Vesturlanda frá árinu 2022 og Venezuela útbjó sína eigin rafmynt árið 2018 í sama tilgangi. Þá hafa Íranir sjálfir um nokkurt skeið verið að færa fjármuni hljóðlega yfir í stöðugleikamyntir og kínversk júan. Það sem aðgreinir núverandi stöðu við Hormúz-sund er þrennt. Greiðslur fara fram fyrir opnum tjöldum; embættismenn í Íran tala opinskátt um greiðslurnar. Í öðru lagi hefur þjóðaröryggisráð Íran fest fyrirkomulagið í lög (hvað sem það þýðir) og í þriðja lagi á þetta ekki við um einkasamning milli tveggja aðila heldur eitt mikilvægasta viðskiptasvæði heims, Bitcoin stýrir inngangi við Persaflóa.

Bitcoin er vörn í breyttri heimsmynd

Ástæðan fyrir notkun rafmynta í þessu samhengi, sem og öðrum, er gömul saga og ný. Aðrir valkostir hafa lás sem einhver heldur lyklinum að. Fiat-gjaldmiðlar renna í gegnum banka, gull situr í hvelfingu sem tilheyrir einhverjum tilteknum aðila og stöðugleikamyntir er hægt að frysta af útgefendum þeirra. Bitcoin er í raun eina kerfið sem enginn utanaðkomandi aðili hefur lykilinn að og er í raun óháð öllum. Enginn milliliður og engin erlend ríkisstjórn getur gert fjármunina upptæka. Í heimi þar sem aukin átök eru í alþjóðaviðskiptum mun Bitcoin áfram fá aukinn hljómgrunn og líklegt er að fleiri átti sig á eftirsóttum eiginleikum þess á þeim óvissutímum sem við lifum á í dag.

Bitcoin er vörn í breyttri heimsmynd.

Ný Bitcoin koma í umferð samkvæmt skilgreindu ferli sem tengist rekstri bálkakeðjunnar. Nýjar blokkir verða til á um það bil tíu mínútna fresti og fyrir hverja blokk fá þeir verðlaun í formi nýrra mynta. Við þetta hlutfall bætast um 450 Bitcoin við á dag.

Þetta hlutfall er ekki fast. Á um það bil fjögurra ára fresti á sér stað “helmingun” þar sem magn nýrra mynta sem koma í umferð lækkar um helming. Þetta kerfi hefur verið í gildi frá upphafi og skýrir hvers vegna stærsti hluti bitcoin kom fram á fyrstu árum netsins. Með hverri helmingun minnkar flæði nýrra mynta og útgáfan hægir smám saman á sér.

Þetta ferli kann að vera skýrara ef lengra tímabil er tekið sem dæmi. Á fjórða áratugi þessarar aldar er gert ráð fyrir að minna en þrjátíu bitcoin komi í umferð á dag. Á þeim sjötta fer sú tala niður fyrir tvö bitcoin á dag. Restin af framboðinu dreifist því í sífellt minni skömmtum yfir næstu áratugi.

Ekki allt Bitcoin sem hefur komið í umferð er aðgengilegt á markaði. Talið er að á bilinu 2,8 til 3,8 milljón Bitcoin hafi glatast varanlega vegna tapaðra lykla eða óaðgengilegra veskja. Þó að heildarframboðið sé fast við 21 milljón er raunverulegt framboð í umferð því lægra.

Framboðsferillinn er fyrirfram ákveðinn. Hraðinn sem ný Bitcoin koma inn í umferð breytist ekki með markaðsaðstæðum. Nýtt framboð heldur áfram að minnka á sama tíma og stærstur hluti heildarframboðsins er þegar kominn í umferð.

Með framþróun gervigreindar á síðastliðnum árum hefur pendúllinn sveiflast í auknum mæli að annars konar hugbúnaðarlausnum, þeim sem ganga í takt við breytt verklag. Sífellt fleiri fyrirtæki spyrja sig því ekki lengur hvernig megi bæta verkferla starfsmanna með betri hugbúnaðarlausnum, heldur hvernig megi draga úr því vinnumagni yfirhöfuð. Skýrsla Deloitte bendir til að mynda á að stór hluti fyrirtækja áformi að fjárfesti í slíkum gervigreindarlausnum. Í því liggur umbreytingin: Í stað þess að veita starfsmönnum aðgang að hugbúnaðarlausnum kemur gervigreindarþjónn (e. agent) í staðinn sem leysir verkið af hendi.

Nýleg gögn úr skýrslu frá Deloitte sýna að stór hluti fyrirtækja áformar að fjárfesta í kerfum sem geta starfað með auknu sjálfstæði. Einfaldlega sagt þýðir þetta að verkefni sem áður voru unnin af sérfræðingum, rekstraraðilum eða yngra starfsfólki eru nú framkvæmd sjálfvirkt. Þegar það gerist byrjar samband hugbúnaðar og fjölda starfsmanna að breytast. Minna teymi getur skilað sömu afköstum, og í sumum tilfellum meiri, án þess að þurfa að fjölga starfsfólki.

Þetta hefur bein áhrif á hvernig fyrirtæki ráðstafa fjármagni. Fjárveitingar sem áður voru bundnar við hugbúnaðarleyfi og notendaaðgang eru farnar að færast yfir í kerfi sem skila betri árangri. Spurningin er ekki lengur hversu margir geta notað hugbúnaðinn, heldur hvort kerfið geti lokið verkefninu á áreiðanlegan hátt.

Hið hefðbundna SaaS-líkan byggir á notkun. Fyrirtæki greiða fyrir aðgang og tekjur aukast með fjölda notenda eða fjölda eiginleika sem bætast við með tímanum. Þetta líkan virkar þegar hugbúnaður er aðalviðmótið sem vinnan fer fram í gegnum. Það verður óskilvirkara þegar markmiðið er að draga úr þörfinni fyrir mannleg samskipti í upphafi.

Sum fyrirtæki eru þegar farin að bregðast við þessari þróun með því að fækka hugbúnaðarlausnum sem þau reiða sig á. Í stað þess að viðhalda stórum lager af SaaS-vörum eru þau að sameina vinnuferla og skipta ákveðnum ferlum út fyrir sjálfvirk kerfi.

Eftir því sem þessi umskipti halda áfram færist virðið frá viðmótinu yfir í framkvæmdina. Samskiptapunkturinn skiptir minna máli en hvort verkið sé unnið. Kerfi sem geta fylgst með, tekið ákvarðanir og brugðist við á áreiðanlegan hátt verða mikilvægari en mælaborðin sem fólk smellir sér í gegnum. Þetta beinir athyglinni að reiknigetu, samhæfingu og getunni til að keyra verkefni í stórum stíl og breytir því hvernig fyrirtæki meta hugbúnaðarframleiðendur.

Þetta breytir líka því hvernig vöxtur birtist. Áður var vöxtur bundinn við notkun: fleiri notendur, fleiri leyfi, meiri tekjur. Í þessu umhverfi er vöxtur bundinn við árangur. Ef kerfi kemur í stað vinnuferils getur virði aukist jafnvel þótt notendum fækki.

Breytingin er enn á frumstigi. Mörg fyrirtæki eru að gera tilraunir á meðan önnur eru að samþætta þessi kerfi smám saman inn í núverandi vinnuferla. En stefnan er að verða skýrari. Hugbúnaður er að breytast úr einhverju sem starfsfólk notar í eitthvað sem keyrir samhliða þeim og sú breyting er þegar farin að hafa áhrif á hvernig fyrirtæki byggja upp, hvernig þau eyða og hvernig markaðir verðleggja þessi umskipti.

Áhugaverðast er kannski hvernig Bitcoin hefur hegðað sér í gegnum óróann undanfarið. Átökin tengd Íran sem byrjuðu í lok febrúar sendu olíuverð upp og fjárfesta í átt að hefðbundnum „safe-haven“ eignum eins og gulli. En gull hefur síðan lækkað um tæp 12% í þessum mánuði á meðan Bitcoin hefur hækkað um rúm 5%. Þetta er í fyrsta skipti í langan tíma þar sem Bitcoin stendur sig betur en gull og það gefur góð fyrirheit inn í komandi misseri.

Innflæði frá fagfjárfestum hefst á ný

Ef verðþróunin segir eina söguna þá segir flæðið aðra jafn mikilvæga sögu. Heildarinnflæði í bandaríska Bitcoin ETF-sjóði í mars hingað til er 1.477 milljónir dollara og þessi vika er nú sú þriðja í röð með jákvæðu flæði. IBIT-sjóður BlackRock stóð einn að langstærstum hluta af innflæðinu.

Hvað er framundan?

Rafmyntamarkaðir virðast vera að finna jafnvægi eftir miklar verðlækkanir síðustu mánuði. Söluþrýstingur hefur minnkað mikið, innflæði er jákvætt og markaðsaðilar virðast smám saman vera að fá sjálfstraustið á ný. Þeir sem hafa fylgst með rafmyntamörkuðum til lengri tíma vita af eigin reynslu hversu hratt hlutirnir geta snúist við þegar straumurinn snýr.

Í öllum atvinnugreinum er í auknum mæli ætlast til þess að starfsfólk skilji hvernig nota á gervigreindartól í daglegum störfum sínum. Innri þjálfunaráætlanir, fræðsluátak um gervigreind og sjálfvirknivæðing verkferla eru að verða algengir þættir innan stórra fyrirtækja.

Þetta breytir því hvernig fyrirtæki ráða, þjálfa og skipuleggja teymi sín.

Færri byrjunarstöður, meiri framleiðni

Nýlegar rannsóknir frá Anthropic sýna fram á hvernig gervigreindarkerfi eru nú þegar að sinna verkefnum sem áður voru í höndum byrjenda á vinnumarkaði. Verkefni eins og að búa til skýrslur, greina gögn eða undirbúa rannsóknarskýrslur er í auknum mæli hægt að ljúka með gervigreindartólum.

Þegar núverandi starfsfólk notar þessi tól eykst framleiðnin. Færra fólk getur lokið vinnu sem áður krafðist fleiri starfsmanna, það er hægt að gera meira fyrir minna.

Fyrir fyrirtæki breytir þetta hagfræði ráðninga. Í stað þess að stækka teymi einbeita fyrirtæki sér nú að því að tryggja að núverandi starfsfólk noti gervigreindartól sem auka afköst.

Þetta útilokar ekki þörfina fyrir hæft starfsfólk að fullu. En það breytir hlutverki byrjunarstarfa sem áður þjónuðu sem þjálfunarvettvangur eða upphafspunktur fyrir marga starfsferla.

Fyrirtæki þjálfa starfsfólk í notkun gervigreindar

Stór tæknifyrirtæki eru þegar byrjuð að undirbúa vinnuafl sitt fyrir þessi umskipti.

Microsoft hefur kynnt til sögunnar þjálfunarátak í gervigreind á sama tíma og það samþættir tæki eins og Copilot í vinnustaðahugbúnað. Amazon hefur hrundið af stað svipuðum verkefnum sem miða að því að kenna starfsfólki hvernig á að byggja og reka skapandi gervigreindarkerfi.

Þessar áætlanir endurspegla stærri breytingu innan fyrirtækja. Læsi á gervigreind er að verða hluti af starfsþróun, líkt og kunnátta í töflureiknum eða forritun í fyrri tæknibyltingum.

Eftir því sem fleiri fyrirtæki taka upp svipaðar þjálfunaráætlanir eykst eftirspurn eftir innviðum og hugbúnaðartækjum fyrir gervigreind samhliða því.

Innleiðing gervigreindar = aukin eftirspurn eftir innviðum

Umskiptin í átt að vinnustöðum sem nýta gervigreind ná lengra en aðeins að fyrirtækjahugbúnaði.

Sérhver sjálfvirkur verkferill krefst tölvuinnviða, gagnageymslu og rafmagns. Gagnaver verða að stækka. Framleiðsla hálfleiðara verður að aukast. Gagnageymsla verður að aukast til að mæta aukinni eftirspurn.

Í þeim skilningi er umbreyting vinnuafls nátengd víðtækari uppbyggingu stafrænna innviða.

Eftir því sem fyrirtæki samþætta gervigreind í daglegan rekstur heldur eftirspurn eftir tölvuafli, vélbúnaði og orku áfram að vaxa.

Annars konar útrás fyrirtækja

Sögulega hefur tækni stækkað vinnuaflið með því að skapa ný störf og atvinnugreinar. Gervigreind virðist feta örlítið aðra slóð.

Í stað þess að fjölga starfsfólki gætu mörg fyrirtæki aukið framleiðni með því að útbúa smærri teymi með öflugri tækjum.

Ef það mynstur heldur áfram munu fyrirtækin sem útvega innviðina á bak við innleiðingu gervigreindar ná til sín stórum hluta þess efnahagslega virðis sem skapast við þessi umskipti.

Þessi þróun í átt að aukinni orkuþörf er ekki bundin við eitt fyrirtæki né eina frásögn. McKinsey áætlar að stækkun gagnavera á heimsvísu gæti krafist fjárfestinga upp á trilljónir dollara á næstu árum. Þar að auki er bent á það í skýrslu frá Deloitte að orku- og raforkuflutningskerfi séu að verða miklir flöskuhálsar eftir því sem ofurstór gagnaver stækka.

Hægt er að fjármagna og byggja gagnaver á nokkrum árum. Flutningslínur, orkuvinnslueignir og leyfisferli ganga yfirleitt hægar fyrir sig. Þetta misræmi í tímasetningu er farið að skipta sífellt meira máli eftir því sem meiri peningum er dælt inn í geirann.

Eftir því sem vinnsluálag gervigreindar eykst, hækkar raforkuþörf stórra gagnavera í afmörkuðum landfræðilegum þyrpingum. Svæði með mikið, stöðugt og ódýrt rafmagn eru betur í stakk búin til að hýsa þennan vöxt. Svæði með takmörkuð raforkukerfi eða hátt rafmagnsverð fyrir sinn iðnað standa frammi fyrir því að þurfa að velja á milli þess að stækka stafræna innviði og vernda núverandi neytendur.

Orkukostnaður getur verið verulegur hluti af rekstrarkostnaði gagnavera. Jafnvel lítill munur á raforkuverði safnast upp yfir margra ára fjárfestingartímabil. Með tímanum höfum við séð að fjármagn leitar þangað sem hagkvæmni til lengri tíma er meiri.

Þessi þróun er ekki ný í öðrum atvinnugreinum. Þungaiðnaður, álframleiðsla og hálfleiðaraframleiðsla hafa sögulega sótt á svæði með áreiðanlega og sjálfbæra orku. Innviðir gervigreindar eru farnir að líkjast þessum fjármagnsfreku iðngreinum meira en hefðbundnum hugbúnaðarfyrirtækjum.

Afleiðingarnar ná lengra en bara til gervigreindar.

Svæði með umframorku, fjölbreytta orkugjafa eða einfölduð leyfisferli skapa aðlaðandi fjárfestingartækifæri bæði í gervigreindartölvum og stafrænum innviðum. Á öðrum svæðum gæti þróun verið heft, ekki vegna skorts á nýsköpun, heldur vegna takmarkana í raforkukerfinu.

Nýsköpun ræður því hvað hægt er að byggja. Orka ræður því hversu víða er hægt að koma því fyrir.

Næsti áfangi í útbreiðslu gervigreindar gæti því mótast jafn mikið af orkustefnu og skipulagi innviða og af framförum í afköstum líkana. Jafnvægið milli metnaðar gervigreindar og raforkuframboðs verður sífellt sýnilegra.

Tækifæri fyrir Ísland

Þessi þróun gæti haft mjög jákvæð áhrif fyrir Ísland. Landið býr yfir raforkukerfi sem er nánast alfarið knúið af endurnýjanlegum orkugjöfum og hefur lengi laðað til sín orkufrekan iðnað, svo sem álframleiðslu og gagnaver.

Ef eftirspurn eftir raforku fyrir gervigreindarinnviði heldur áfram að aukast á þeim hraða sem nú er spáð gæti Ísland orðið áhugaverður kostur fyrir ákveðna hluta stafrænnar uppbyggingar. Fyrir fyrirtæki sem reka stór gagnaver skiptir miklu máli að raforka sé bæði stöðug, tiltölulega ódýr og ekki skaðar að hún sé framleidd með lágum kolefnisútblæstri.

Á sama tíma er ljóst að slík tækifæri verða ekki sjálfkrafa að veruleika. Uppbygging raforkuframleiðslu, flutningskerfa og skýr stefna í orkumálum ráða miklu um hvort Ísland verður áfangastaður fyrir slíkar fjárfestingar eða hvort þær fara annað.

Í heimi þar sem raforka verður sífellt mikilvægari forsenda stafrænnar innviðauppbyggingar gæti orka orðið eitt stærsta samkeppnisforskot Íslands á komandi árum.

AI-fjárfestingar og sveiflur

Stærstu tæknifyrirtækin eru að byggja upp innviði fyrir gervigreind á áður óþekktum hraða. Fjárfesting fer í ný gagnaver, örgjörva, orkuinnviði svo dæmi séu tekin. Í raun má líkja þessu saman við iðnbyltinguna á sínum tíma þegar miklar breytingar urðu í því hvernig störf eru unnin. Mörg störf urðu tækninni að bráð en ný störf urðu síðar til þegar jafnvægi náðist á vinnumarkaði.

Þessar fjárfestingar nema tugum milljarða dala árlega og birtast strax í rekstrartölum. Tekjurnar sem eiga að réttlæta fjárfestinguna koma hins vegar síðar. Þegar uppgjör sýna aukinn kostnað eða óvissu um hvenær arðsemi næst bregst markaðurinn hratt við og verðlagning breytist á skömmum tíma. Það eykur sveiflur í gengi.

Minni endurkaup hlutabréfa hafa áhrif

Samhliða uppbyggingu innviða hafa sum þessara fyrirtækja dregið úr eigin hlutabréfakaupum. Slík kaup hafa lengi stutt við gengi hlutabréfa þeirra og mun koma í ljós hve mikil áhrif þessar breytingar hafa á markaðinn. Eins og sjá má á þessari mynd eru endurkaup stærstu fyrirtækja heims mjög umsvifamikil og hafa án efa áhrif á verðþróun þeirra á markaði.

Þrýstingur á hugbúnaðarfyrirtæki

AI-þróunin hefur einnig haft áhrif á hugbúnaðarfyrirtæki. Þá hefur orðið auðveldara fyrir fyrirtæki að þróa hugbúnaðarlausnir sjálfar með aðstoð gervigreindar. Það dregur úr vægi hefðbundinna SaaS-fyrirtækja (e. software as a service). Breytt tekjulíkan og aukin sjálfvirknivæðing hafa því sett þrýsting á verðþróun þeirra fyrirtækja á markaði eins og sést á meðfylgjandi mynd.

Bitcoin og gull í samanburði

Í hugum margra eru sveiflur á verði Bitcoin meiri en flestra hlutabréfa en þegar betur er að gáð kemur annað í ljós. Það á ekki síður við á tímum sem þessum þar sem sveiflur í hlutabréfaverði hafa í mörgum tilfellum aukist. Óvissa um áhrif gervigreindar og órói í alþjóðamálum eru að valda miklum sveiflum á mörkuðum. Fjárfestar leita í skjól og þrátt fyrir hækkandi gullverð, þá hafa sveiflur í gullverði verið miklar. Sem dæmi um það lækkaði verð á gulli 9% á einum degi í lok janúar sem er mesta lækkun sem hefur sést í áratugi. Fyrsti viðskiptadagur í febrúar fór einnig í sögubækurnar þegar gull lækkaði 10% til viðbótar innan dagsins þótt dagslækkunin hafi verið tæp 5%. Hér sést sögulegt yfirlit á dreifni ávöxtunar á gulli sem sýnir hve miklar sveiflurnar eru orðnar.

Það má því segja að sveiflur í hinum ýmsu eignaflokkum hafi aukist undanfarið samhliða aukinni óvissu í heiminum. Það er líklega komið til að vera. Það er þó mikilvægt að hafa í huga, að í eignastýringu er áhættudreifing oft kölluð eini fríi hádegisverðurinn (e. free lunch) þar sem sveiflur í eignasöfnum minnka þegar safnið er samsett með ólíkum eignum. Hvort sem horft er til hlutabréfa, gulls eða Bitcoin má þó segja að sem betur fer hreyfast þessar eignir ekki alltaf í takt, enda væri ávinningur þeirra í eignasöfnum til áhættudreifingar þá að miklu leyti horfinn.