Þróunin hefur sérstaka þýðingu fyrir Visku rafmyntasjóð, sem fjárfesti í EVE Frontier árið 2023 í gegnum gerning sem tengir ávöxtun sjóðsins við rafmyntahagkerfi leiksins. Rafmyntum er ætlað að gegna lykilhlutverki í hagkerfi EVE Frontier, þar sem þær verða notaðar við viðskipti, framleiðslu og aðra verðmætasköpun innan leikjaheimsins. Mögulegt verðmæti fjárfestingarinnar mun því meðal annars ráðast af útbreiðslu leiksins og þeirri virkni sem myndast innan hagkerfis hans.

Fulltrúar Visku funduðu nýlega með stjórnendum Fenris Creations og fóru yfir stöðu verkefnisins og framtíðarsýn félagsins. Fjárfestingin er dæmi um hvernig sjóðurinn leitar tækifæra utan hinna stóru og rótgrónu rafmynta, þar sem ný tækni og ný viðskiptalíkön eru enn að mótast og aðgangur að þeim stendur fáum til boða. Slíkum tækifærum fylgir meiri óvissa, en þau geta jafnframt gefið sjóðnum snertiflöt við þróun sem á sér hvergi annars staðar stað. Í þessu tilviki mætast tvö langtímaþemu sem við höfum fylgst náið með: þróun rafmyntahagkerfa og aukin geta gervigreindar til sjálfstæðrar verkefnavinnu.

Rannsóknarsamstarfið við Google DeepMind varpar skýrara ljósi á hvernig þessi tvö þemu mætast. Samstarfið beinist að rannsóknum á greind í flóknum, lifandi kerfum sem mótast af þátttakendum sjálfum, og DeepMind mun nýta stýrðar útgáfur af EVE-heiminum til að prófa og meta gervigreindarlíkön. Þar má rannsaka hvernig kerfi setja sér markmið, bregðast við breytingum og taka samhangandi röð ákvarðana yfir lengri tíma við aðstæður sem líkjast raunverulegu hagkerfi.

EVE hentar sérstaklega vel til slíkra rannsókna vegna þess að heimurinn hefur í meira en tvo áratugi þróast sem lifandi sýndarhagkerfi. Þar hafa myndast framleiðslukeðjur, hrávörumarkaðir, gjaldmiðlar, bandalög og stjórnmál, auk átaka, eignataps og mannlegrar hegðunar sem getur verið bæði skapandi og ófyrirsjáanleg. Ólíkt skák eða Go á heimurinn sér ekkert lokaástand og engin leið er að vinna hann í eitt skipti fyrir öll. Umhverfið lýtur eigin hvötum og innri lögmálum og býður þannig upp á allt annars konar prófunarskilyrði en verkefni með fyrirfram skilgreindum niðurstöðum.

Þetta snertir eina helstu áskorun fyrirtækja á borð við Google DeepMind, OpenAI, Anthropic og Meta: að þróa gervigreind sem getur munað, gert áætlanir og haldið samhengi yfir langan tíma, við aðstæður þar sem árangur ræðst af röð ákvarðana fremur en einu réttu svari. Eftir því sem gervigreind færist frá samtali yfir í sjálfstæðari verkefnavinnu eykst þörfin fyrir raunhæf umhverfi þar sem hægt er að prófa slíka getu með öruggum og mælanlegum hætti. Fá slík umhverfi eru til, og enn færri eiga sér jafn langa sögu af raunverulegri mannlegri hegðun.

Í því samhengi gæti notagildi EVE náð langt út fyrir leikjaiðnaðinn. Reynist heimurinn gagnlegur sem rannsóknarumhverfi fyrir DeepMind gæti það aukið áhuga annarra á sambærilegum stafrænum hagkerfum. Slík umhverfi gætu orðið tilraunastofur fyrir gervigreind, þar sem hegðun líkana er metin við flóknar aðstæður áður en þeim er beitt í viðskiptum, fjármálakerfum eða öðrum mikilvægum innviðum.

Fjárfesting Visku rafmyntasjóðs í EVE Frontier er tiltölulega lítil í samhengi sjóðsins en með þeim áhugaverðari sem hann hefur ráðist í. Þátttaka Google og samstarfið við DeepMind benda til að það sem byggt hefur verið upp í Vatnsmýrinni, lifandi stafrænn heimur með eigin hagkerfi, geti haft gildi sem nær langt út fyrir leikinn sjálfan. Það er sú þróun sem Viska vill eiga aðild að.

Fjármagn fylgdi í kjölfarið. Eftir því sem hugbúnaðarfyrirtæki og stafrænir vettvangar sýndu fram á hraðari vöxt og meiri arðsemi varð sífellt sterkari hvati fyrir fjárfesta að beina fjármagni þangað. Á sama tíma urðu fjárfestingar í raforkukerfum, námum, flutningskerfum, húsnæði og öðrum efnislegum innviðum hlutfallslega minna aðlaðandi. Þær kröfðust meiri fjárbindingar, lengri framkvæmdatíma og skiluðu sjaldnar þeirri veldisvaxandi ávöxtun sem fjárfestar voru farnir að venjast.

Afleiðingin var fyrirsjáanleg. Þegar fjármagn leitar í áratugi til þeirra viðskiptalíkana sem þurfa minnst á efnislegum innviðum að halda verður minna eftir fyrir grunnstoðir hagkerfisins. Innviðir verða fjársveltir, viðhald frestast og nýfjárfesting dregst saman. Það sem leit út eins og skilvirk fjármagnsúthlutun á tímabili lágra vaxta og ódýrra aðfanga hefur þannig leitt til uppsafnaðrar vanfjárfestingar í þeim rauneignum sem stafræna hagkerfið þarf sjálft að reiða sig á.

Merki um þessa þróun sjást víða. Raforkukerfi eru undir auknum þrýstingi, biðtími eftir tengingu við flutningskerfi hefur lengst, skortur er á lykilbúnaði á borð við spenna, rofabúnað og annan grunnbúnað raforkukerfa, húsnæðisframboð hefur víða dregist aftur úr fólksfjölgun og námuvinnsla hefur ekki haldið í við vænta eftirspurn eftir mikilvægum málmum og jarðefnum.

Gervigreindin afhjúpar raunheiminn

Gervigreindin flýtir þessari þróun verulega. Hún er að mörgu leyti öflugasta stafræna tæknibylting síðari tíma, en um leið sú sem gerir efnislegar takmarkanir hagkerfisins sýnilegastar.

Fyrri tæknibylgjur voru gjarnan kynntar sem afefnisvæðing hagkerfisins. Internetið, skýjalausnir og hugbúnaður áttu að gera fyrirtækjum kleift að gera meira með minna. Gervigreindin snýr þeirri sögu að hluta við. Hún getur gert hugbúnað, greiningu, textagerð og ýmiss konar hugræna vinnu ódýrari og aðgengilegri, en hún krefst um leið gríðarlegrar uppbyggingar í gagnaverum, raforku, kælingu, málmum og hálfleiðurum. Eftir því sem gervigreind gerir stafræna framleiðslu ódýrari verður efnislegi grunnurinn sem hún hvílir á hlutfallslega verðmætari.

Það sem gervigreind getur hins vegar ekki búið til er það sem er bundið við raunheiminn: landbúnaðarland, námur, vatnsréttindi, orkuinnviði, gagnaver, hafnir og flutningskerfi. Slíkar eignir eru takmarkaðar af jarðfræði, landafræði, regluverki, tíma og eðlisfræði. Þær verða ekki framkallaðar með reikniriti, sama hversu öflug gervigreindin verður.

Af þessu leiðir að upplýsingalegi hluti hagkerfisins stendur frammi fyrir aukinni verðsamkeppni á sama tíma og mikilvægi efnislegra eigna eykst. Það sem áður var litið á sem þungan efnahagsreikning, land, orka, málmar, innviðir og framleiðslugeta, kann því að verða einn verðmætasti hluti næstu fjárfestingarlotu.

Þessi tilfærsla er þegar farin að sjást á efnahagsreikningum stærstu tæknifyrirtækja heims. Microsoft, Alphabet, Meta og Amazon stefna samanlagt í yfir 700 milljarða dala fjárfestingu á árinu 2026, sem er umtalsvert meira en á fyrri árum. Það sem skiptir þó mestu máli er samsetningin. Stór hluti fjárfestingarinnar fer ekki aðeins í örgjörva og hugbúnað, heldur í raforku, gagnaver, kælingu, ljósleiðara, land, vatn og aðra innviði sem nauðsynlegir eru til að knýja áfram næstu kynslóð gervigreindar. Stærstu tæknifyrirtæki heims eru þannig í auknum mæli farin að líkjast innviðafyrirtækjum.

Ný heimsmynd, ný forgangsröðun

Gervigreindin er þó ekki eina ástæðan fyrir þessari þróun.

Sundrung alþjóðakerfisins hefur aukið mikilvægi innlendra og áþreifanlegra eigna. Tollar, útflutningshöft, aukin áhersla á framleiðslu innan vina- og bandalagsríkja og nýir skattalegir hvatar til innlendrar uppbyggingar hafa öll sömu undirliggjandi áhrif. Þau auka virði eigna sem liggja nær heimamarkaði og draga úr aðdráttarafli rekstrarlíkana sem byggja á löngum og viðkvæmum aðfangakeðjum.

Verðbólga virðist heldur ekki lengur aðeins vera tímabundið frávik frá fyrra jafnvægi, heldur hluti af nýju rekstrarumhverfi. Hallarekstur ríkissjóða, enduruppbygging iðnaðar, fjárfestingar í loftslagstengdum verkefnum og aukin útgjöld til varnarmála ýta öll undir þrálátari kostnaðarþrýsting. Þegar verðbólga verður kerfislægari breytist samsetning þeirra eigna sem veita raunverulega vörn. Land, vatnsréttindi, orkuinnviðir, skóglendi og hrávörutengdar eignir verða þá ekki lengur jaðareignir heldur hluti af kjarnanum.

Loftslagsbreytingar og lýðfræðileg þróun benda í sömu átt. Fellibylir, skógareldar, þurrkar og flóð eyðileggja innviði og þrengja að auðlindum á sama tíma og mannfjöldi heimsins heldur áfram að vaxa. Tækni getur aukið framleiðni og bætt nýtingu auðlinda, en hún breytir ekki grunnþörfinni sjálfri. Matur, vatn og orka eru áfram ómissandi undirstöður hagkerfisins.

Fjárfestingartækifæri næsta áratugar

Þrátt fyrir þessa þróun eru margir stofnanafjárfestar enn undirvigtaðir í mörgum þessara eigna. Lífeyrissjóðir og aðrir langtímafjárfestar hafa um áratugaskeið byggt eignasöfn sín fyrst og fremst í kringum hlutabréf og skuldabréf, á meðan landbúnaðarland, skóglendi, vatnsréttindi og ýmsir grunninnviðir hafa fengið takmarkað vægi.

Ef sú þróun breytist þarf tilfærslan ekki að vera mikil til að hafa veruleg áhrif á verðmyndun. Framboð margra þessara eigna er í eðli sínu takmarkað og nýtt framboð verður hvorki til á einni nóttu né með nýrri hugbúnaðarútgáfu.

Undanfarna áratugi hafa fjárfestar verðlaunað þau fyrirtæki sem gátu vaxið án þess að binda mikið fjármagn í raunverulegum eignum. Nú gæti pendúllinn verið að sveiflast í hina áttina. Í heimi þar sem raforka, vatn, land, málmar og innviðir verða aftur að takmarkandi þáttum gætu þær eignir sem fjárfestar höfðu lengi litið fram hjá reynst meðal verðmætustu fjárfestingatækifæra næsta áratugar.

SpaceX, sem hingað til hefur einkum verið þekkt fyrir eldflaugaskot, endurnýtanlegar geimflaugar, gervitunglarekstur og uppbyggingu Starlink, hyggst nú sækja hratt inn á svið gervigreindarinnviða. Félagið stefnir á að nýta þá yfirburði sem það hefur byggt upp í geimferðum til að koma upp víðfeðmu neti gagnavera á sporbaug um jörðu og færa þannig hluta af ört vaxandi reiknigetu gervigreindar út fyrir takmarkanir jarðbundinna innviða: raforku, landrýmis, kælingar, leyfisveitinga og flutningsgetu raforkukerfa.

Félagið metur mögulegan markað fyrir slíka innviði á um 28.500 milljarða dollara og samkvæmt spám umsjónaraðila útboðsins verður gervigreind orðin stærsti tekjuliður félagsins árið 2030.

Uppbygging gervigreindar krefst gríðarlega innviða. Reiknigetan krefst sérhæfðra örgjörva, gagnavera, raforku, landrýmis, kælingar og flutningsgetu raforkukerfa. Eftir því sem notkun gervigreindar eykst verður því æ skýrara að stærsti flöskuhálsinn liggur ekki endilega í hugbúnaðinum sjálfum, heldur í þeim efnislegu innviðum sem þarf til að keyra hann.

Samkeppnin um þessa innviði hefur aukist hratt eftir því sem tæknifyrirtæki, orkufrekur iðnaður, rafvæðing samgangna og almenn orkuskipti sækja öll í sama takmarkaða orkugrunninn. Víða hefur biðtími eftir raforkutengingum lengst, hentugar lóðir í nágrenni orku og ljósleiðaratenginga eru orðnar af skornum skammti og leyfisferli geta tafið uppbyggingu um árabil. Við þetta bætist að kæling stórra gagnavera krefst sífellt flóknari lausna, bæði vegna orkunotkunar og vatnsnotkunar, og getur skapað staðbundna mótstöðu. Þannig er stærsti flöskuhálsinn ekki lengur endilega hugbúnaðurinn sjálfur, heldur hin efnislega innviðakeðja sem þarf til að knýja hann áfram.

Sporbaugur næsta stopp?

Á undanförnum áratug hefur kostnaður við geimskot lækkað verulega, á sama tíma og notkun sporbaugs um jörðu hefur aukist. Gervihnettir, fjarskipti, greiningartól og nú hugmyndir um gagnaver í geimnum byggja öll á sömu undirliggjandi þróun: að aðgangur að sporbaug er orðinn ódýrari, reglulegri og fyrirsjáanlegri en áður.

Í því samhengi er eðlilegt að spyrja hvort næsta skref í uppbyggingu gervigreindarinnviða verði ekki aðeins fólgið í stærri gagnaverum á jörðu niðri, heldur í nýjum innviðagrunni utan hennar.

Röksemdin fyrir gagnaverum á sporbaug byggir fyrst og fremst á því að utan lofthjúpsins eru sumir af stærstu flöskuhálsum jarðbundinna gagnavera annaðhvort minni eða af öðrum toga. Sólarorka er þar aðgengileg með stöðugri hætti en á jörðinni, þar sem veður, skýjafar, árstíðir og dægursveiflur setja orkuframleiðslunni skorður. Fyrir reikniafl sem þarf að vera í nær samfelldri keyrslu gæti slíkur orkugrunnur orðið verulegt forskot. Jafnframt myndi slík uppbygging færa hluta af orkuþörf gervigreindar út fyrir raforkukerfi jarðar, þar sem biðtími eftir tengingum, takmörkuð flutningsgeta og skortur á hagkvæmum orkukostum eru þegar farin að hægja á uppbyggingu stórra gagnavera.

Annar lykilkostur felst í því að gagnaver í geimnum væru síður háð þeim efnislegu og pólitísku takmörkunum sem fylgja uppbyggingu á jörðinni. Hefðbundin gagnaver þurfa landrými, raforkusamninga, kælikerfi, leyfisveitingar og samfélagslega sátt, auk þess sem þau geta mætt mótstöðu vegna orkunotkunar, vatnsnotkunar og áhrifa á nærumhverfi. Eftir því sem bestu staðirnir fyrir gagnaver verða fullnýttir verður æ dýrara og tímafrekara að byggja nýja innviði í nægilegri stærð. Á sporbaug verður landrými ekki sami takmarkandi þáttur og uppbyggingin gæti því, að minnsta kosti í kenningu, fylgt öðrum skalanleika en jarðbundin verkefni.

Kæling er jafnframt eitt af lykilatriðunum í þessari röksemdafærslu. Gagnaver umbreyta stórum hluta raforkunnar í varma og þurfa því umfangsmikil kerfi til að halda búnaði innan rekstrarhæfra marka. Á jörðu niðri krefst það oft mikillar orku, vatns, landrýmis og flókinna kæliinnviða. Í geimnum eru aðstæður vissulega tæknilega krefjandi, enda berst varmi ekki burt með loftstreymi með sama hætti og á jörðu, en á móti má hanna kerfi sem losa varma með geislun út í geiminn. Ef slík kælitækni verður nægilega skilvirk gæti hún dregið úr einum stærsta rekstrarvanda gagnavera og orðið hluti af hagkvæmnisrökum fyrir uppbyggingu utan lofthjúpsins.

Fyrir SpaceX er þessi framtíðarsýn sérstaklega áhugaverð vegna þess að félagið hefur þegar byggt upp þá innviði sem slík uppbygging myndi krefjast. Endurnýtanlegar geimflaugar, lægri skotkostnaður, reglulegar ferðir á sporbaug og reynslan af Starlink skapa stöðu sem fá önnur fyrirtæki geta jafnað. Ef reikniafl verður ein mikilvægasta auðlind næstu áratuga gæti aðgangur að nýjum innviðagrunni utan jarðar orðið stefnumótandi forskot. Þá væri geimurinn ekki lengur aðeins vettvangur fyrir flutninga, fjarskipti og gervitunglaþjónustu, heldur mögulegt næsta lag í innviðakeðju stafræna hagkerfisins.

Elon Musk orðaði framtíðarsýnina með eftirminnilegum hætti í hlaðvarpi við Dwarkesh Patel í febrúar:

“Five years from now, my prediction is we will launch and be operating every year more AI in space than the cumulative total on Earth (...) I would expect to be at least, sort of five years from now, a few hundred gigawatts per year of AI in space and rising.”

Þetta kann að hljóma fjarstæðukennt fyrir mörgum enda er töluvert af hindrunum sem standa í vegi áformanna. Kostnaður við geimskot er enn hár (sjá mynd hér að ofan), viðhald á búnaði flókið og geislun, geimrusl og gagnaflutningar skapa vandamál sem ekki hefur verið leyst úr með hagkvæmum hætti. Áformin hvíla því að stórum hluta á árangri Starship, endurnýtanlegrar eldflaugar sem á að gera SpaceX kleift að flytja mun meiri farm út í geim með lægri kostnaði en áður hefur þekkst. Þar hefur félagið þegar byggt upp umtalsvert forskot.

Með Starlink hefur SpaceX þó þegar sýnt í verki að félagið getur hrint í framkvæmd áformum sem við fyrstu sýn virðast langsótt. Þegar hugmyndir um gervihnattakerfið voru fyrst kynntar töldu margir að kostnaðurinn við að koma þúsundum gervihnatta á sporbraut myndi gera verkefnið illframkvæmanlegt. Á þeim tíma voru geimskot dýr, flutningsgeta takmörkuð og fátt sem benti til þess að hægt yrði að byggja upp slíkt kerfi með hagkvæmum hætti. Í umfjöllun Wired árið 2015 var ekki gefið mikið fyrir þessa framtíðarsýn: „Unfortunately, the idea of cheap, ubiquitous high-speed satellite Internet may be just as science fictional as Musk’s dreams of planetary migration.“ Sagan hefur allavega staðfest eitt: það borgar sig sjaldnast að veðja gegn Musk.

Hvort gagnaver í geimnum reynist fýsileg á næstu árum er enn óljóst. Útboðslýsing SpaceX sýnir þó vel hversu langt stærstu fyrirtæki heims eru farin að horfa í leit að lausnum við einum helsta flöskuhálsi gervigreindarbyltingarinnar. Áformin kunna að hljóma fjarlæg, en þau byggja á þróun sem er þegar hafin: eftirspurn eftir reiknigetu vex hraðar en innviðirnir sem eiga að mæta henni. Takist SpaceX að lækka kostnað við geimskot nægilega mikið gæti félagið fært yfirburði sína í geimferðum yfir á nýjan markað og orðið ekki aðeins félagið sem selur aðgang að geimnum, heldur einnig það sem byggir þar upp næstu kynslóð innviða.

Það er auðvelt að líta á þessa þróun sem enn eitt dæmið um hækkandi verðlag. Það sem vekur hins vegar meiri athygli er hvaða hrávörur eru að leiða hækkunina. Þær tengjast allar raunhagkerfinu. Olía knýr skip, flugvélar, vörubíla og fiskiskip. Kopar og ál eru lykilhráefni í raforkukerfum, gagnaverum og uppbyggingu innviða. Gull og silfur styrkjast gjarnan þegar fjárfestar fara að efast um verðbólguhorfur, raunvexti eða virði gjaldmiðla.

Þrátt fyrir að hagkerfi heimsins virðist sífellt meira stafrænt hafa grunnforsendur verðmætasköpunar ekki breyst. Það þarf enn orku til að knýja hagkerfið áfram og hráefni til að byggja upp þá innviði sem ný tækni krefst. Gervigreind, gagnaver og rafvæðing breyta ekki þeirri staðreynd. Þvert á móti virðast þau auka eftirspurn eftir mörgum af mikilvægustu hrávörum heims.

Þetta sést vel í orkumálum. Markaðir horfa gjarnan á hráolíu, enda er hún sýnileg og auðvelt er að eiga viðskipti með hana. En nútímahagkerfið gengur ekki eingöngu fyrir olíu. Það byggir á flóknu orkukerfi sem samanstendur af bensíni, díselolíu, jarðgasi, raforku og umfangsmiklum flutningsinnviðum.

Þar virðist Evrópa enn standa á veikari grunni en margir gera sér grein fyrir. Evrópa lenti í miklum hremmingum í orkumálum í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu og staðan er ennþá viðkvæm. Evrópa reiðir sig enn að verulegu leyti á innflutta orku og virkar alþjóðlegar flutningsleiðir. Ef framboð raskast eru lausnirnar ekki einfaldar. Orkuinnviðir eru þungur iðnaður sem tekur mörg ár að byggja upp.

Ísland stendur að sumu leyti betur að vígi. Aðgangur að innlendri endurnýjanlegri raforku er raunverulegt samkeppnisforskot í heimi þar sem orka verður sífellt mikilvægari þáttur í efnahagslegu og geopólitísku valdajafnvægi. Það þýðir þó ekki að Ísland sé ónæmt fyrir þróun á alþjóðlegum hrávörumörkuðum. Við flytjum enn inn stóran hluta þeirra vara sem við neytum, flug, skipaflutningar og sjávarútvegur eru áfram háð eldsneyti og hærra olíuverð skilar sér að lokum inn í flutningskostnað, verðlag og rekstrarkostnað víða um hagkerfið.

Bandaríkin standa að mörgu leyti sterkust. Þau framleiða orku, flytja út jarðgas og búa yfir umfangsmiklum innviðum á sviði orkuvinnslu og hreinsunar. Evrópa hefur færri slík verkfæri og þarf í auknum mæli að keppa um takmarkað framboð á orku. Ísland nýtur ákveðins skjóls vegna raforkukerfisins, en tekur samt þátt í sömu alþjóðlegu hrávöruhringrás og önnur ríki þegar vörur eru fluttar til landsins, flugvélar fara í loftið eða fiskiskip leggja úr höfn.

Markaðurinn getur haldið áfram að spyrja hversu hátt olíuverð geti farið. Áhugaverðari spurning er hverjir búa enn yfir raunverulegum orkulegum og hrávörutengdum yfirburðum. Nútímahagkerfið kann að líta stafrænt út á yfirborðinu, en undir niðri þarf enn að grafa það upp, flytja það, hreinsa það og knýja það áfram.

Þetta er áhugaverð þróun því mörg ríki eru enn á tilraunastigi þegar kemur að gervigreind í opinbera geiranum. Verkefnin snúa gjarnan að afmörkuðum þáttum eins og þjónustuverum, eyðublöðum eða upplýsingagjöf. Sameinuðu arabísku furstadæmin virðast hins vegar ætla sér meira. Þar er verið að horfa á hvernig gervigreind getur orðið hluti af sjálfri starfsemi stjórnkerfisins.

Í reynd snýst þetta um að færa gervigreind frá því að vera hjálpartæki yfir í að verða hluti af verkferlum ríkisins. Kerfi sem geta greint upplýsingar, bent á það sem vantar í umsóknir, stutt við ákvarðanatöku, svarað hefðbundnum fyrirspurnum og flýtt fyrir afgreiðslu mála.

Hvatinn er nokkuð augljós. Opinber þjónusta er víða hægvirk. Málsmeðferð fer oft í gegnum mörg skref, samþykki og yfirferðir milli stofnana. Ef tæknin getur stytt biðtíma og einfaldað ferlið gæti ávinningurinn orðið verulegur, bæði fyrir stjórnvöld og almenning.

En þetta er líka verkefni sem fylgir ábyrgð. Mistök í einkafyrirtæki geta kostað tíma eða tekjur. Mistök í opinberri stjórnsýslu geta hins vegar haft áhrif á réttindi fólks, leyfi, bætur, heilbrigðisþjónustu eða réttarstöðu. Þess vegna verður ekki nóg að kerfin séu hröð. Þau þurfa einnig að vera gagnsæ, rekjanleg og sanngjörn.

Yfirvöld í furstadæmunum virðast gera sér grein fyrir umfangi verkefnisins. Áhersla er lögð á þjálfun ríkisstarfsmanna og mælingar á því hversu vel stofnanir tileinka sér tæknina. Það skiptir máli. Saga tæknibreytinga sýnir að innleiðing mistekst oft þegar ný lög af kerfum og reglum eru einfaldlega lögð ofan á eldri ferla í stað þess að einfalda þá.

Einn stærsti flöskuháls gervigreindar í dag eru innviðirnir sjálfir. Gagnaver, rafmagn, kæling, netinnviðir og sérhæfður reiknibúnaður eru orðin lykilforsenda þess að hægt sé að reka stór gervigreindarkerfi í stórum stíl. Lönd sem vilja innleiða gervigreind víða í samfélaginu þurfa ekki aðeins stefnu heldur einnig innviði sem styðja hana.

Þetta er ein ástæða þess að gervigreindarinnviðir hafa orðið eitt stærsta fjárfestingarþema áratugarins. Verðmæti eru ekki aðeins að verða til hjá þeim sem þróa gervigreindarlíkönin sjálf heldur einnig hjá þeim sem byggja gagnaverin, framleiða raforkuna, sjá um kælikerfin og útvega þann sérhæfða reiknibúnað sem þarf til að keyra allt kerfið.

Ísland stendur að mörgu leyti vel að vígi. Opinber þjónusta hér á landi er þegar orðin mjög stafræn í alþjóðlegum samanburði. Stafræn skilríki, miðlæg þjónusta og góð tæknivæðing skapa ákveðinn grunn.

Spurningin er líklega ekki hvort gervigreind muni rata inn í opinbera stjórnsýslu heldur hversu hratt það gerist. Reynslan frá löndum eins og Sameinuðu arabísku furstadæmunum gæti gefið mikilvæga vísbendingu um hvert þróunin stefnir.

Gervigreind er hætt að vera eitthvað sem „kemur síðar“. Hún er farin að birtast sem bein ástæða fyrir fækkun starfsfólks.

Coinbase: 14% niðurskurður og skýr vísun í gervigreind

Brian Armstrong, forstjóri Coinbase, tilkynnti í síðustu viku að fyrirtækið muni fækka starfsfólki um 14%. Það sem skiptir máli hér er ekki aðeins stærðin á niðurskurðinum, heldur rökstuðningurinn.

Hann segir þetta nánast berum orðum: gervigreind er að margfalda afköst. Verkefni sem áður tóku teymi vikur eru nú kláruð á dögum. Starfsfólk sem ekki er tæknimenntað er farið að skrifa kóða sem fer beint í framleiðslu. Fyrirtækið er að laga sig að þessari þróun.

Armstrong talar einnig um að félagið sé að prófa sig áfram með svokölluð „eins manns teymi“, þar sem sami starfsmaður sinnir hlutverki verkfræðings, hönnuðar og vörustjóra og nýtir gervigreind til að sinna þessum verkefnum.

Hér má sjá bréfið sem Brian Armstrong sendi á starfsfólk Coinbase vegna uppsagnanna.

Íslandsbanki: sama þróun en varfærnari tónn

Hér heima sáum við svipaða þróun þegar Íslandsbanki tilkynnti fækkun stöðugilda í síðustu viku. Starfsfólki fækkar um rúmlega 20 við breytingarnar og stöðugildum fækkar um samtals 50 á árinu. Um er að ræða um 6,5% af starfsfólki og umtalsverðan sparnað í launakostnaði.

Í tilkynningunni er sérstaklega vísað til „aukinnar nýtingar gervigreindar“ sem hluta af breytingunum. Það eitt og sér er nýtt hér á landi.

Hér má sjá kauphallartilkynningu Íslandsbanka vegna málsins.

Það er þó rétt að benda á að Ari Skúlason, framkvæmdastjóri Samtaka starfsmanna fjármálafyrirtækja, hefur gagnrýnt þessa túlkun og sagt að líklegra sé að um hefðbundinn niðurskurð sé að ræða þar sem gervigreind sé notuð sem afsökun.

Erfitt er þó að líta fram hjá þeirri staðreynd að gervigreindin hefur sett mark sitt á atvinnuhorfur í fjármálakerfinu erlendis. JPMorgan Chase, Citi, Bank of America, Goldman Sachs og Wells Fargo hafa sagt upp alls um 15 þúsund manns og hafa þau öll vísað til gervigreindar í tengslum við breytingar á rekstri og mannafla.

Hvort sem gervigreind er rótin eða rökstuðningurinn er breytingin augljós. Gervigreind er orðin ásættanleg skýring á uppsögnum. Við erum að færast frá „gervigreind gæti haft áhrif á störf“ yfir í „gervigreind er þegar farin að hafa áhrif á störf“.

Okkar skoðun í Visku stendur óbreytt: gervigreindin er enn stórlega vanmetin. Áhrifin á vinnumarkaðinn verða meiri og hraðari en flestir gera ráð fyrir. Þeir sem ná að nýta tæknina munu auka afköst sín verulega. Hinir dragast aftur úr.

Markmiðið er að kenna gervigreindinni hvernig fólk vinnur í raun og veru. Ekki bara lokaútkomuna, heldur sjálft ferlið. Hvernig starfsfólk skiptir á milli flipa, notar flýtilykla, leiðréttir villur, finnur upplýsingar og vinnur sig í gegnum verkefni dagsins.

Þetta skiptir máli vegna þess að næsta kynslóð gervigreindar snýst ekki lengur bara um að svara spurningum. Fyrirtæki vilja gervigreind sem getur framkvæmt verkefni sjálf, stýrt hugbúnaði og unnið í gegnum heilt verkferli frá upphafi til enda. Til þess duga ekki lengur textagögn af internetinu heldur þarf að safna upplýsingum um raunveruleg vinnubrögð fólks.

Sömu gögn og geta þjálfað öflugri gervigreind gefa jafnframt mjög nákvæma mynd af hegðun starfsfólks. Þegar farið er að skrá smelli, áslátt og skjávirkni verður línan milli þjálfunargagna og eftirlits fljótt óskýr. Meta segir að gögnin séu ekki notuð til frammistöðumats en margir starfsmenn munu líklega upplifa þetta öðruvísi.

Tímasetningin gerir umræðuna enn viðkvæmari. Meta fjárfestir nú gríðarlega í gervigreind og innviðum tengdum henni á sama tíma og fyrirtækið undirbýr aðra lotu uppsagna. Nýlegar fréttir herma að til standi að fækka starfsfólki um 10%, eða um 8.000 manns, síðar í þessum mánuði.

Fyrirtækið setur þetta fram sem hluta af stærra hagræðingarátaki. Fyrir hluta starfsfólks gæti þetta þó litið öðruvísi út. Að verið sé að safna hegðunargögnum sem geti síðar hjálpað fyrirtækinu að sjálfvirknivæða hluta af störfunum.

Gervigreind getur aukið afköst starfsfólks verulega í upplýsingavinnslu, þjónustu við viðskiptavini, yfirferð skjala og ýmiss konar endurteknum verkefnum. Ef hver starfsmaður getur afkastað meira breytist líka hvernig stjórnendur horfa á mannaflaþörf til lengri tíma.

Það eru þó líka augljósir kostir við þessa þróun. Betri tæknilausnir geta minnkað einhæf verkefni, flýtt fyrir aðlögun nýrra starfsmanna og gert flókinn hugbúnað auðveldari í notkun. Margir verja stórum hluta vinnudagsins í að flakka á milli kerfa og leita upplýsinga í stað þess að sinna verkefnum sem raunverulega krefjast dómgreindar og sköpunar.

Hegðunargögn á vinnustöðum verða sífellt verðmætari og um leið viðkvæmari eftir því sem gervigreind lærir meira af sjálfum vinnubrögðunum en ekki bara lokaafurðinni. Fyrirtæki sem ná tökum á þessu gætu náð verulegu forskoti í framleiðni á næstu árum. Spurningin er hvort starfsfólk treysti því hvernig gögnunum verður raunverulega beitt.

Schwab bætist með þessu í sívaxandi hóp fjármálastofnana sem hafa bætt rafmyntum inn í þjónustuframboð sitt á síðustu árum. Morgan Stanley undirbýr til að mynda að bjóða upp á bein rafmyntaviðskipti á E*Trade vettvanginum árinu og Bank of America heimilaði ráðgjöfum sínum í byrjun árs að mæla með 1–4% rafmyntahlutfalli í eignasöfnum viðskiptavina. Með sambærilegum hætti hafa JP Morgan og BNY Mellon opnað fyrir viðskipti með rafmyntir í gegnum hefðbundna vörslureikninga. Þannig má segja að rafmyntir liggi nú víða í sömu verslunarhillu og hlutabréf með Apple eða ríkisskuldabréf.

Stærðargráðan gefur áformum sem þessum áþreifanlegt vægi. Schwab stýrir um 11–12 trilljónum Bandaríkjadala í eignum viðskiptavina; ef aðeins 1% af þeim eignum rataði inn í Bitcoin og Ethereum á komandi misserum, jafngilti það yfir 100 milljörðum dala í aukinni eftirspurn. Eftir því sem fleiri stórir aðilar taka upp á því sama mun þetta reikningsdæmi aðeins stækka. Áform Schwab fela ekki síst í sér viðurkenningu bandarískra bankayfirvalda á því að varsla rafmynta innan bankakerfisins sé raunhæf, sem greiðir leiðina fyrir frekari innkomu hefðbundinna fjármálafyrirtækja á markaðinn.

Fyrir vaxandi hóp fjárfesta er spurningin ekki lengur hvort Bitcoin eigi heima í eignasafninu, heldur í hvaða hlutfalli og hvar myntin eigi að liggja í vörslu. Að baki þessari hugarfarsbreytingu liggja tveir straumar sem renna saman úr ólíkum áttum. Yngri kynslóðir, sem munu erfa sífellt stærri hluta fjármagnsins næstu áratugi, kunna að líta á Bitcoin sem sjálfsagðan eignaflokk við hlið hlutabréfa og skuldabréfa. Á sama tíma ríkir óvenjuleg staða í alþjóðahagkerfinu þar sem ört vaxandi ríkisskuldir og hægfara rýrnun á trausti á hefðbundnum gjaldmiðlum (e. fiat) hafa beint augum rótgróinna fjárfesta að eignum sem standa utan við hefðbundna fjármálakerfið.

Allt markar þetta hluta af sömu mynd. Innkoma Schwab umbreytir markaðnum ekki ein og sér en hún markar tímamót. Aðgangur að rafmyntum er ekki lengur aðskilinn frá hefðbundnum fjármálainnviðum heldur orðinn hluti af þeim.

Ný Bitcoin koma í umferð samkvæmt skilgreindu ferli sem tengist rekstri bálkakeðjunnar. Nýjar blokkir verða til á um það bil tíu mínútna fresti og fyrir hverja blokk fá þeir verðlaun í formi nýrra mynta. Við þetta hlutfall bætast um 450 Bitcoin við á dag.

Þetta hlutfall er ekki fast. Á um það bil fjögurra ára fresti á sér stað “helmingun” þar sem magn nýrra mynta sem koma í umferð lækkar um helming. Þetta kerfi hefur verið í gildi frá upphafi og skýrir hvers vegna stærsti hluti bitcoin kom fram á fyrstu árum netsins. Með hverri helmingun minnkar flæði nýrra mynta og útgáfan hægir smám saman á sér.

Þetta ferli kann að vera skýrara ef lengra tímabil er tekið sem dæmi. Á fjórða áratugi þessarar aldar er gert ráð fyrir að minna en þrjátíu bitcoin komi í umferð á dag. Á þeim sjötta fer sú tala niður fyrir tvö bitcoin á dag. Restin af framboðinu dreifist því í sífellt minni skömmtum yfir næstu áratugi.

Ekki allt Bitcoin sem hefur komið í umferð er aðgengilegt á markaði. Talið er að á bilinu 2,8 til 3,8 milljón Bitcoin hafi glatast varanlega vegna tapaðra lykla eða óaðgengilegra veskja. Þó að heildarframboðið sé fast við 21 milljón er raunverulegt framboð í umferð því lægra.

Framboðsferillinn er fyrirfram ákveðinn. Hraðinn sem ný Bitcoin koma inn í umferð breytist ekki með markaðsaðstæðum. Nýtt framboð heldur áfram að minnka á sama tíma og stærstur hluti heildarframboðsins er þegar kominn í umferð.

Með framþróun gervigreindar á síðastliðnum árum hefur pendúllinn sveiflast í auknum mæli að annars konar hugbúnaðarlausnum, þeim sem ganga í takt við breytt verklag. Sífellt fleiri fyrirtæki spyrja sig því ekki lengur hvernig megi bæta verkferla starfsmanna með betri hugbúnaðarlausnum, heldur hvernig megi draga úr því vinnumagni yfirhöfuð. Skýrsla Deloitte bendir til að mynda á að stór hluti fyrirtækja áformi að fjárfesti í slíkum gervigreindarlausnum. Í því liggur umbreytingin: Í stað þess að veita starfsmönnum aðgang að hugbúnaðarlausnum kemur gervigreindarþjónn (e. agent) í staðinn sem leysir verkið af hendi.

Nýleg gögn úr skýrslu frá Deloitte sýna að stór hluti fyrirtækja áformar að fjárfesta í kerfum sem geta starfað með auknu sjálfstæði. Einfaldlega sagt þýðir þetta að verkefni sem áður voru unnin af sérfræðingum, rekstraraðilum eða yngra starfsfólki eru nú framkvæmd sjálfvirkt. Þegar það gerist byrjar samband hugbúnaðar og fjölda starfsmanna að breytast. Minna teymi getur skilað sömu afköstum, og í sumum tilfellum meiri, án þess að þurfa að fjölga starfsfólki.

Þetta hefur bein áhrif á hvernig fyrirtæki ráðstafa fjármagni. Fjárveitingar sem áður voru bundnar við hugbúnaðarleyfi og notendaaðgang eru farnar að færast yfir í kerfi sem skila betri árangri. Spurningin er ekki lengur hversu margir geta notað hugbúnaðinn, heldur hvort kerfið geti lokið verkefninu á áreiðanlegan hátt.

Hið hefðbundna SaaS-líkan byggir á notkun. Fyrirtæki greiða fyrir aðgang og tekjur aukast með fjölda notenda eða fjölda eiginleika sem bætast við með tímanum. Þetta líkan virkar þegar hugbúnaður er aðalviðmótið sem vinnan fer fram í gegnum. Það verður óskilvirkara þegar markmiðið er að draga úr þörfinni fyrir mannleg samskipti í upphafi.

Sum fyrirtæki eru þegar farin að bregðast við þessari þróun með því að fækka hugbúnaðarlausnum sem þau reiða sig á. Í stað þess að viðhalda stórum lager af SaaS-vörum eru þau að sameina vinnuferla og skipta ákveðnum ferlum út fyrir sjálfvirk kerfi.

Eftir því sem þessi umskipti halda áfram færist virðið frá viðmótinu yfir í framkvæmdina. Samskiptapunkturinn skiptir minna máli en hvort verkið sé unnið. Kerfi sem geta fylgst með, tekið ákvarðanir og brugðist við á áreiðanlegan hátt verða mikilvægari en mælaborðin sem fólk smellir sér í gegnum. Þetta beinir athyglinni að reiknigetu, samhæfingu og getunni til að keyra verkefni í stórum stíl og breytir því hvernig fyrirtæki meta hugbúnaðarframleiðendur.

Þetta breytir líka því hvernig vöxtur birtist. Áður var vöxtur bundinn við notkun: fleiri notendur, fleiri leyfi, meiri tekjur. Í þessu umhverfi er vöxtur bundinn við árangur. Ef kerfi kemur í stað vinnuferils getur virði aukist jafnvel þótt notendum fækki.

Breytingin er enn á frumstigi. Mörg fyrirtæki eru að gera tilraunir á meðan önnur eru að samþætta þessi kerfi smám saman inn í núverandi vinnuferla. En stefnan er að verða skýrari. Hugbúnaður er að breytast úr einhverju sem starfsfólk notar í eitthvað sem keyrir samhliða þeim og sú breyting er þegar farin að hafa áhrif á hvernig fyrirtæki byggja upp, hvernig þau eyða og hvernig markaðir verðleggja þessi umskipti.

Áhugaverðast er kannski hvernig Bitcoin hefur hegðað sér í gegnum óróann undanfarið. Átökin tengd Íran sem byrjuðu í lok febrúar sendu olíuverð upp og fjárfesta í átt að hefðbundnum „safe-haven“ eignum eins og gulli. En gull hefur síðan lækkað um tæp 12% í þessum mánuði á meðan Bitcoin hefur hækkað um rúm 5%. Þetta er í fyrsta skipti í langan tíma þar sem Bitcoin stendur sig betur en gull og það gefur góð fyrirheit inn í komandi misseri.

Innflæði frá fagfjárfestum hefst á ný

Ef verðþróunin segir eina söguna þá segir flæðið aðra jafn mikilvæga sögu. Heildarinnflæði í bandaríska Bitcoin ETF-sjóði í mars hingað til er 1.477 milljónir dollara og þessi vika er nú sú þriðja í röð með jákvæðu flæði. IBIT-sjóður BlackRock stóð einn að langstærstum hluta af innflæðinu.

Hvað er framundan?

Rafmyntamarkaðir virðast vera að finna jafnvægi eftir miklar verðlækkanir síðustu mánuði. Söluþrýstingur hefur minnkað mikið, innflæði er jákvætt og markaðsaðilar virðast smám saman vera að fá sjálfstraustið á ný. Þeir sem hafa fylgst með rafmyntamörkuðum til lengri tíma vita af eigin reynslu hversu hratt hlutirnir geta snúist við þegar straumurinn snýr.

Í öllum atvinnugreinum er í auknum mæli ætlast til þess að starfsfólk skilji hvernig nota á gervigreindartól í daglegum störfum sínum. Innri þjálfunaráætlanir, fræðsluátak um gervigreind og sjálfvirknivæðing verkferla eru að verða algengir þættir innan stórra fyrirtækja.

Þetta breytir því hvernig fyrirtæki ráða, þjálfa og skipuleggja teymi sín.

Færri byrjunarstöður, meiri framleiðni

Nýlegar rannsóknir frá Anthropic sýna fram á hvernig gervigreindarkerfi eru nú þegar að sinna verkefnum sem áður voru í höndum byrjenda á vinnumarkaði. Verkefni eins og að búa til skýrslur, greina gögn eða undirbúa rannsóknarskýrslur er í auknum mæli hægt að ljúka með gervigreindartólum.

Þegar núverandi starfsfólk notar þessi tól eykst framleiðnin. Færra fólk getur lokið vinnu sem áður krafðist fleiri starfsmanna, það er hægt að gera meira fyrir minna.

Fyrir fyrirtæki breytir þetta hagfræði ráðninga. Í stað þess að stækka teymi einbeita fyrirtæki sér nú að því að tryggja að núverandi starfsfólk noti gervigreindartól sem auka afköst.

Þetta útilokar ekki þörfina fyrir hæft starfsfólk að fullu. En það breytir hlutverki byrjunarstarfa sem áður þjónuðu sem þjálfunarvettvangur eða upphafspunktur fyrir marga starfsferla.

Fyrirtæki þjálfa starfsfólk í notkun gervigreindar

Stór tæknifyrirtæki eru þegar byrjuð að undirbúa vinnuafl sitt fyrir þessi umskipti.

Microsoft hefur kynnt til sögunnar þjálfunarátak í gervigreind á sama tíma og það samþættir tæki eins og Copilot í vinnustaðahugbúnað. Amazon hefur hrundið af stað svipuðum verkefnum sem miða að því að kenna starfsfólki hvernig á að byggja og reka skapandi gervigreindarkerfi.

Þessar áætlanir endurspegla stærri breytingu innan fyrirtækja. Læsi á gervigreind er að verða hluti af starfsþróun, líkt og kunnátta í töflureiknum eða forritun í fyrri tæknibyltingum.

Eftir því sem fleiri fyrirtæki taka upp svipaðar þjálfunaráætlanir eykst eftirspurn eftir innviðum og hugbúnaðartækjum fyrir gervigreind samhliða því.

Innleiðing gervigreindar = aukin eftirspurn eftir innviðum

Umskiptin í átt að vinnustöðum sem nýta gervigreind ná lengra en aðeins að fyrirtækjahugbúnaði.

Sérhver sjálfvirkur verkferill krefst tölvuinnviða, gagnageymslu og rafmagns. Gagnaver verða að stækka. Framleiðsla hálfleiðara verður að aukast. Gagnageymsla verður að aukast til að mæta aukinni eftirspurn.

Í þeim skilningi er umbreyting vinnuafls nátengd víðtækari uppbyggingu stafrænna innviða.

Eftir því sem fyrirtæki samþætta gervigreind í daglegan rekstur heldur eftirspurn eftir tölvuafli, vélbúnaði og orku áfram að vaxa.

Annars konar útrás fyrirtækja

Sögulega hefur tækni stækkað vinnuaflið með því að skapa ný störf og atvinnugreinar. Gervigreind virðist feta örlítið aðra slóð.

Í stað þess að fjölga starfsfólki gætu mörg fyrirtæki aukið framleiðni með því að útbúa smærri teymi með öflugri tækjum.

Ef það mynstur heldur áfram munu fyrirtækin sem útvega innviðina á bak við innleiðingu gervigreindar ná til sín stórum hluta þess efnahagslega virðis sem skapast við þessi umskipti.

AI-fjárfestingar og sveiflur

Stærstu tæknifyrirtækin eru að byggja upp innviði fyrir gervigreind á áður óþekktum hraða. Fjárfesting fer í ný gagnaver, örgjörva, orkuinnviði svo dæmi séu tekin. Í raun má líkja þessu saman við iðnbyltinguna á sínum tíma þegar miklar breytingar urðu í því hvernig störf eru unnin. Mörg störf urðu tækninni að bráð en ný störf urðu síðar til þegar jafnvægi náðist á vinnumarkaði.

Þessar fjárfestingar nema tugum milljarða dala árlega og birtast strax í rekstrartölum. Tekjurnar sem eiga að réttlæta fjárfestinguna koma hins vegar síðar. Þegar uppgjör sýna aukinn kostnað eða óvissu um hvenær arðsemi næst bregst markaðurinn hratt við og verðlagning breytist á skömmum tíma. Það eykur sveiflur í gengi.

Minni endurkaup hlutabréfa hafa áhrif

Samhliða uppbyggingu innviða hafa sum þessara fyrirtækja dregið úr eigin hlutabréfakaupum. Slík kaup hafa lengi stutt við gengi hlutabréfa þeirra og mun koma í ljós hve mikil áhrif þessar breytingar hafa á markaðinn. Eins og sjá má á þessari mynd eru endurkaup stærstu fyrirtækja heims mjög umsvifamikil og hafa án efa áhrif á verðþróun þeirra á markaði.

Þrýstingur á hugbúnaðarfyrirtæki

AI-þróunin hefur einnig haft áhrif á hugbúnaðarfyrirtæki. Þá hefur orðið auðveldara fyrir fyrirtæki að þróa hugbúnaðarlausnir sjálfar með aðstoð gervigreindar. Það dregur úr vægi hefðbundinna SaaS-fyrirtækja (e. software as a service). Breytt tekjulíkan og aukin sjálfvirknivæðing hafa því sett þrýsting á verðþróun þeirra fyrirtækja á markaði eins og sést á meðfylgjandi mynd.

Bitcoin og gull í samanburði

Í hugum margra eru sveiflur á verði Bitcoin meiri en flestra hlutabréfa en þegar betur er að gáð kemur annað í ljós. Það á ekki síður við á tímum sem þessum þar sem sveiflur í hlutabréfaverði hafa í mörgum tilfellum aukist. Óvissa um áhrif gervigreindar og órói í alþjóðamálum eru að valda miklum sveiflum á mörkuðum. Fjárfestar leita í skjól og þrátt fyrir hækkandi gullverð, þá hafa sveiflur í gullverði verið miklar. Sem dæmi um það lækkaði verð á gulli 9% á einum degi í lok janúar sem er mesta lækkun sem hefur sést í áratugi. Fyrsti viðskiptadagur í febrúar fór einnig í sögubækurnar þegar gull lækkaði 10% til viðbótar innan dagsins þótt dagslækkunin hafi verið tæp 5%. Hér sést sögulegt yfirlit á dreifni ávöxtunar á gulli sem sýnir hve miklar sveiflurnar eru orðnar.

Það má því segja að sveiflur í hinum ýmsu eignaflokkum hafi aukist undanfarið samhliða aukinni óvissu í heiminum. Það er líklega komið til að vera. Það er þó mikilvægt að hafa í huga, að í eignastýringu er áhættudreifing oft kölluð eini fríi hádegisverðurinn (e. free lunch) þar sem sveiflur í eignasöfnum minnka þegar safnið er samsett með ólíkum eignum. Hvort sem horft er til hlutabréfa, gulls eða Bitcoin má þó segja að sem betur fer hreyfast þessar eignir ekki alltaf í takt, enda væri ávinningur þeirra í eignasöfnum til áhættudreifingar þá að miklu leyti horfinn.

Þetta markar breytingu frá fyrri afstöðu bankans. Áður fyrr hélt Danske Bank vörum tengdum rafmyntum frá viðskiptavinum sínum og vísaði til óvissu í regluverki og áhættu. Munurinn frá því tímabili er fyrst og fremst aukinn skýrleiki í regluverki og staðlaðri umgjörð fjármálagerninga tengdum rafmyntum.

Vörurnar sem nú eru í boði eru skráð verðbréf sem lúta regluverki innan viðurkenndra evrópskra ramma. Viðskiptavinir kaupa þær á sama hátt og þeir kaupa hlutabréf eða aðra kauphallarsjóði. Viðskiptin fara fram innan hefðbundinna verðbréfamiðlunarkerfa.

Danske Bank býður ekki upp á bein viðskipti með rafmyntir eða vörsluþjónustu. Þess í stað veitir bankinn aðgang að skráðum fjármálagerningum sem fylgja verði Bitcoin og Ethereum, en aðgangur er takmarkaður við hæfa viðskiptavini bankans.

Aðgengi að rafmyntatengdum fjármálagerningum innan hefðbundinnar bankaumgjörðar bendir til þess að markaðurinn sé að færast nær hefðbundnum fjármálakerfum, fremur en að starfa utan þeirra.

Þróunin gæti að hluta endurspeglað breytt viðhorf til rafmynta, þó ber að hafa í huga að mörg fyrirtæki nýta greiðslugáttir sem umbreyta greiðslunni í hefðbunda gjaldmiðla samstundis. Í raun fara margar slíkar greiðslur fram yfir bálkakeðjur í bakgrunni, sem rafmyntir keyra ofan á, án þess að hvorki kaupandi né seljandi geri sér grein fyrir því.

Upptakan virðist mest meðal stærri fyrirtækja og netverslana sem starfa á alþjóðamörkuðum. Þar geta hefðbundin greiðslukerfi verið bæði hægfara og kostnaðarsöm, sérstaklega þegar flytja þarf fjármagn yfir landamæri. Rafmyntagreiðslur bjóða upp á einfaldari og skilvirkari leið til alþjóðaviðskipta.

Við fjölluðum áður um þessa þróun í eldri grein um hlutverk rafmynta í alþjóðaviðskiptum og bentum þar á hvernig rafmyntir geta stytt uppgjörstíma og aukið aðgengi fyrirtækja að viðskiptavinum þar sem hefðbundin bankakerfi eru síður skilvirk. Niðurstöður PayPal-könnunarinnar benda til þess að þessir kostir séu nú farnir að skila sér í breiðari upptöku meðal kaupmanna.

Upptakan er að stórum hluta knúin áfram af yngri kynslóðum. Gögn sýna að áhugi á rafmyntagreiðslum er mun meiri meðal Millennials og Gen Z en hjá eldri aldurshópum. Fyrirtæki af ólíkri stærð greina jafnframt frá aukinni eftirspurn frá yngri viðskiptavinum, sem bendir til þess að breytt neysluhegðun spili lykilhlutverk í vaxandi notkun stafrænnar greiðslutækni.

Á sama tíma hafa umbætur í greiðsluinnviðum gert rafmyntagreiðslur aðgengilegri í daglegum rekstri. Stöðugleikamyntir og samþættar greiðslulausnir hafa einfaldað uppgjör og gert notkun rafmynta hagnýtari fyrir fyrirtæki.

Eftir því sem greiðslukerfi þróast áfram er líklegt að rafmyntagreiðslur starfi í auknum mæli samhliða kortakerfum og bankamillifærslum sem hluti af fjölbreyttara greiðsluumhverfi.

Stór hluti núverandi uppbyggingar gervigreindar er ekki lengur fjármagnaður með afkomu fyrirtækjanna sjálfra. Eftir því sem verkefni stækka leita fyrirtæki í auknum mæli á lánamarkaði og til einkafjármögnunar til að fjármagna nýja innviði. Áætlað er að kostnaður við byggingu gagnavera sem þarf fyrir gervigreind nemi þúsundum milljarða á næstu árum og verulegur hluti verði fjármagnaður með lánsfé fremur en sjóðstreymi.

Þá er líklegt að fjárfestar muni gefa meiri gaum hvernig fyrirtækin fjármagna þennan mikla vöxtr. Mörg stærri tæknifyrirtækjanna skapa nú umtalsvert handbært fé frá rekstri sem áætlað er að geti staðið undir allt að helmingi fjárfestinga þeirra til næstu ára. Með síauknum fjárfestingaáformum er þó útlit fyrir að vægi lánsfjár muni aukast. Slíkt þarf þó ekki að vera neikvæð í öllum tilfellum og í sjálfum sér mjög eðlileg leið í fjármögnun stórra verkefna. Það fer þó mögulega að skera á milli þeirra fyrirtækja sem eru í betri stöðu til að standa undir skuldsetningu í samanburði við þau fyrirtæki sem standa veikar. Ósjálfkrafa eykst síðan krafa fjárfesta til þess að fyrirtækin sýni fram á tekjusköpun í kjölfar þessara miklu fjárfestinga og aukin skuldsetning hækkar áhættu verkefnisins í augu fjárfesta.

Fjárfestar munu því líklega horfa sérstaklega til þess hvaða fyrirtæki geti borið aukna skuldsetningu og hvaða félög þurfa mögulega að seilast lengra en ella í skuldsettum fjárfestingum til þess að taka þátt í kapphlaupi gervigreindarinnar sem er nú komið í fullan gang.

Þetta mynstur endurspeglar fyrri tímabil nýrra tækni og framfara, þar sem fjárfesting í innviðum jókst fyrst og síðan tók nokkur ár til fyrir efnahagslegan ávinning að fylgja í kjölfarið. Það er ljóst að fyrirtæki eru mjög stórhuga í uppbyggingu þessarar nýju tækni og margir stjórnendur tæknifyrirtækjanna telja að gervigreindin muni vera stærri bylting en internetið var á sínum tíma. Fram að þessu hefur notkunin á gervigreindarlíkönum verið í miklum vexti og framfarir og sjálfvirknivæðing tækninnar með svokölluðum agents mun líklega auka notkunina í veldisvexti á næstu árum.

Landfræðilega er fjárfesting í gervigreind ennþá mjög staðbundin. Bandaríkin og Kína eru að leiða gervigreindarkapphlaupið þar sem öflugustu fyrirtækin hafa þjálfað sín gervigreindarlíkön. Mörg lönd koma þó að mikilvægum innviðum og má þar nefna örgjörvaframleiðslu í Taiwan og minnisframleiðendur í S-Kóreu svo dæmi séu tekin. Önnur svæði, sérstaklega Evrópa, hafa ekki náð að skapa sér sérstöðu í þessari nýju tækni, sem eykur líkurnar á því að ávinningurinn af uppbyggingarfasa gervigreindarinnar verði ójafnt skipt á milli landa.

Þegar allt er tekið saman benda gögnin til þess að þótt fjárfesting í gervigreind sé að leggja grunninn að framtíðarvexti, bíða markaðsaðilar eftir því hvernig hinn efnahagslegi ávinningur gervigreindarinnar muni koma fram og hvaða fyrirtæki og lönd muni standa uppi sem sigurvegarar í þessu stærsta tæknikapphlaupi aldarinnar.

Viska sjóðir leita að metnaðarfullum og fjölhæfum starfsmanni í fullt starf til að ganga til liðs við teymi félagsins. Starfið er fjölbreytt og snýr bæði að daglegum rekstri sjóða, greiningarvinnu og þróun nýrra lausna innan sjóðastýringar, þar á meðal markvissri nýtingu gervigreindar.

Helstu verkefni og ábyrgð

• Greining á mörkuðum, eignaflokkum og einstökum fjárfestingatækifærum

• Bakvinnsla og umsýsla sjóða, þar á meðal gagnavinnsla og samskipti við þjónustuaðila

• Aðstoð við undirbúning efnis fyrir sjóðfélaga, skýrslur, greinaskrif og innri greiningar

• Aðkoma að þróun og innleiðingu lausna sem nýta gervigreind og sjálfvirkni til að bæta ferla, ákvarðanatöku og rekstur félagsins

• Ýmis önnur tilfallandi verkefni í vaxandi sjóðastýringarfélagi

Hæfniskröfur

• Háskólamenntun í fjármálum, hagfræði, verkfræði, stærðfræði eða tengdum greinum (kostur, en ekki skilyrði)

• Reynsla af störfum á fjármálamarkaði er kostur

• Greiningarhæfni og færni í að vinna með töluleg gögn

• Brennandi áhugi á fjármálamörkuðum og fjárfestingum, þar á meðal rafmyntum

• Góð samskiptahæfni

• Gott vald á íslensku og ensku, bæði í ræðu og riti

• Frumkvæði, sjálfstæð vinnubrögð og skipulagshæfni

Um starfið

Um er að ræða fullt starf sem veitir einstakt tækifæri til að taka virkan þátt í uppbyggingu og þróun framsækins sjóðastýringarfélags. Réttur einstaklingur fær svigrúm til að móta hlutverk sitt og axla ábyrgð í nánu samstarfi við stjórnendur félagsins.

Áhugasamir eru hvattir til að sækja um í gegnum Alfreð, sjá hlekk á starfsauglýsinguna hér: https://alfred.is/starf/fjoelbreytt-starf-i-sjodastyringarfelagi

Niðurstöðurnar eru skýrar. Gull hefur sögulega gegnt mikilvægu hlutverki sem stöðugleikaþáttur þegar óvissa eykst á mörkuðum, á meðan Bitcoin hefur haft mun meira vægi í ávöxtun þegar markaðir snúa til betri vegar. Eignasöfn sem innihéldu bæði gull og Bitcoin stóðu að jafnaði betur en hefðbundin 60/40 eignasöfn þegar litið er yfir bæði niðursveiflur og batatímabil í heild.

Helstu niðurstöður greiningarinnar

Bitwise bar saman hefðbundið 60/40 eignasafn við útgáfur þar sem bætt var við gulli, Bitcoin eða báðum eignum, með áherslu á markaðsáföllin árin 2018, 2020 og 2022.

Viðbót gulls dró úr lækkunum (e. drawdowns) og minnkaði sveiflur í eignasöfnum. Viðbót Bitcoin jók hins vegar langtímaávöxtun, þó á kostnað meiri skammtímasveiflna. Eignasafn sem sameinaði bæði gull og Bitcoin náði bestum árangri þegar horft var til jafnvægis milli áhættu og ávöxtunar yfir heilar markaðslotur.

Í framkvæmd hafa eignirnar því haft ólík en samverkandi hlutverk. Gull hefur veitt vörn þegar markaðir fara í vörn, á meðan Bitcoin hefur verið drifkraftur ávöxtunar þegar áhættusækni eykst á ný.

Núverandi markaðsumhverfi

Nýleg þróun á mörkuðum endurspeglar þetta mynstur vel. Gullverð hefur hækkað verulega í kjölfar aukinnar geopólitískrar og efnahagslegrar óvissu, á meðan Bitcoin hefur sýnt meiri sveiflur en jafnframt sterka frammistöðu á batatímabilum.

Þetta undirstrikar þá staðreynd að Bitcoin hegðar sér síður eins og hefðbundin „örugg höfn“ til skamms tíma, en hefur engu að síður gegnt mikilvægu hlutverki sem eign sem eykur ávöxtun safns yfir lengri tíma.

Áhrif á eignasöfn og ráðgjöf

Greining Bitwise styður við þá sýn að samsetning harðra eigna og stafrænnar skortséignar geti bætt heildarframmistöðu dreifðra eignasafna. Gull takmarkar tap í niðursveiflum, Bitcoin eykur mögulega ávöxtun í bata, og saman hafa eignirnar skilað stöðugri niðurstöðu yfir ólíkar markaðsaðstæður.

Þessi þróun endurspeglast einnig í breyttum áherslum í eignastýringu. Sameiginleg könnun Bitwise og VettaFi sýnir að 32% fjármálaráðgjafa settu rafmyntir í eignasöfn viðskiptavina sinna árið 2025, samanborið við 22% árið áður. Þá sýna gögn frá Coinbase að yngri fjárfestar í Bandaríkjunum verja að jafnaði mun hærra hlutfalli eignasafna sinna í óhefðbundnari eignir eins og rafmyntir en eldri kynslóðir.

Í heild sinni undirstrika þessar niðurstöður að hlutverk Bitcoin í eignasöfnum er að þróast. Ekki sem staðgengill gulls, heldur sem viðbót sem getur styrkt bæði dreifingu og langtímaávöxtun þegar horft er yfir heilar markaðslotur.

Hvað eru spámarkaðir?

Spámarkaðir gera þátttakendum kleift að veðja á niðurstöðu á einhverjum atburði í framtíðinni. Slíkar niðurstöður geta spannað allt frá kosningaúrslitum til afkomu fyrirtækja.

Polymarket leiðandi á þessu sviði

Polymarket er spámarkaður sem hefur fest sig í sessi sem leiðandi aðili á þessu sviði. Stutt yfirferð á sögu Polymarket varpar ljósi á hvernig félagið náði þeirri stöðu.

Polymarket er einn stærsti spámarkaðs-vettvangur heims sem byggir á rafmyntum og gerir notendum kleift að eiga viðskipti um niðurstöður raunverulegra atburða. Vettvangurinn var settur á laggirnar árið 2020 og notar meðal annars stöðugleikamyntina USDC og Polygon bálkakeðjuna til að leyfa notendum að kaupa og selja „hluti“ sem endurspegla líkur á ákveðnum atburðum. Árið 2022 lokaðu stjórn­völd Polymarket fyrir aðgang bandarískra notenda eftir að Commodity Futures Trading Commission (CFTC) lagði sekt á félagið og krafðist þess að hann legði niður starfsemi sem óskráður afleiðumarkaður. Félagið hefur síðan unnið að því að koma aftur inn á bandarískan markað með því að verða hluti af CFTC-skráðum markaði.

Síðan þá hefur Polymarket stigið markviss skref í átt að því að uppfylla kröfur bandarísks regluverks. Í júlí 2025 keypti félagið QCEX, afleiðukauphöll með starfsleyfi frá bandaríska eftirlitinu. Mánuði síðar fékk Polymarket ótilgreinda fjárfestingu frá 1789 Capital, fjárfestingarfélagi sem nýtur stuðnings Donalds Trump yngri.

Áhugi stofnanafjárfesta lét ekki á sér standa. Í október 2025 fjárfesti Intercontinental Exchange, móðurfélag Kauphallarinnar í New York, allt að 2 milljörðum bandaríkjadala í Polymarket og mat þá virði vettvangsins á um 8 milljarða dala.

Fljótlega í kjölfarið fylgdi formlegt samþykkt eftirlitsaðila. Í nóvember 2025 gaf bandaríska afleiðueftirlitið út breytta heimild sem leyfði Polymarket að reka reglubundinn viðskiptavettvang í Bandaríkjunum. Sú heimild var staðfest fyrr í þessum mánuði og opnaði þar með aðgang bandarískra notenda að markaðnum.

Spámarkaðsleið Coinbase er með öðrum hætti. Félagið hefur valið samstarf við Kalshi, sem er annar umsvifamikill spámarkaður, og hóf þjónustuna fyrst fyrir valda erlenda notendur, með áform um að opna fyrir bandaríska markaðinn síðar.

Notkun spámarkaðsgagna

Árið 2025 fóru fjölmiðlar í auknum mæli að vísa til gagna úr spámarköðum til að setja fréttir í samhengi og meta væntingar almennings.

Bloomberg nýtti gögn um viðhorf á lykilsvæðum til að greina breytingar á kjörsókn í bandarískum kosningum og benti á að veltuþróun í öldungadeildarkosningum í Ohio samræmdist frávikum í síðari skoðanakönnunum. The Wall Street Journal fjallaði um veðmál á Friðarverðlaun Nóbels sem færðust verulega í átt að Maríu Corina Machado frá Venesúela skömmu fyrir tilkynningu verðlaunanna, í umræðu um mögulegan leka á tilnefningum.

Gögn úr spámörkuðum hafa jafnframt farið að hafa áhrif á ákvarðanatöku stórra fjárfesta. BlackRock nýtti markaðsvæntingar um vexti fyrir vaxtaákvörðun Seðlabanka Bandaríkjanna árið 2025 og færði hluta af eignasafni tengdu S&P 500 í varfærnari eignir þegar líkur á vaxtahækkun jukust.

Í janúar 2026 náði samanlögð vikuleg velta á spámarköðum Kalshi og Polymarket um 3,8 milljörðum bandaríkjadala. Þar leiddi Polymarket viðskipti í efnahags- og stjórnmálasamningum, með tugmilljóna dala veltu á dag.

Viðskiptaáætlun Coinbase

Coinbase miðlaði rafmyntum að verðmæti um 1.250 milljarða bandaríkjadala á árinu 2024. Greiningaraðilar áætla að útvíkkun félagsins yfir í hlutabréfaviðskipti og spámarkaði geti aukið veltu félagsins verulega og skilað allt að 2 milljörðum dala í árstekjur fyrir árið 2027.

Þótt hlutabréfaviðskipti séu víða í boði hjá hefðbundnum verðbréfamiðlurum er aðeins lítill hluti þeirra með aðgang að spámarköðum.

Eftirlit með nýjum vörum Coinbase er enn í gangi. Bandaríska afleiðueftirlitið hefur hafið frumathugun á spámarkaðssamningum félagsins.

Hagkvæmni fjármagns og misvísandi forsendur

Aðallíkan DeepSeek var að sögn byggt fyrir undir 6 milljónir dollara (þó heildarkostnaður sé líklega hærri). Til samanburðar var hundruðum milljóna dollara varið er í bandarísk líkön eins og GPT-5. Tengslin milli stærðargráðu og frammistöðu eru að rofna.

Þetta flækir líka efnahagsmálin. Í Bandaríkjunum hefur mikill hagvöxtur verið eignaður gervigreind, en Morgan Stanley hefur bent á að stór hluti þess vaxtar sé einfaldlega innflutningur á dýrum tölvubúnaði, en ekki raunveruleg framleiðniaukning. Tölurnar segja því ekki alla söguna.

Nýjar forsendur í örgjörvastríðinu

Nýlega hefur orðið breyting á stefnu Bandaríkjanna gagnvart útflutningi á tæknibúnaði. Trump-stjórnin gaf út endurskoðuð viðmið sem heimila, undir ströngum skilyrðum, útflutning á Nvidia H200 gervigreindarörgjörvum til kínverskra kaupenda. Viðskiptaráðuneytið mun meta hverja umsókn fyrir sig (e. case-by-case basis), en grundvallarkrafan er að staðfest sé að enginn skortur sé á örgjörvum innan Bandaríkjanna.

Fyrirtæki sem sækjast eftir útflutningsleyfi þurfa að uppfylla ströng skilyrði, þar á meðal að takmarka sendingar til Kína við ekki meira en 50% af heildarframleiðslu fyrir Bandaríkjamarkað, auk þess að viðhafa ítarlegar áreiðanleikakannanir (KYC). Þetta markar nýjan kafla: Kínversk fyrirtæki hafa sýnt fram á getu til að keppa við bestu líkön heims með takmörkuðum búnaði. Aukið aðgengi að öflugri vélbúnaði gæti breytt samkeppnisstöðunni enn frekar.

Ekki bara eitt fyrirtæki

DeepSeek er ekki eina dæmið um þessa þróun. Kína á fleiri öfluga keppinauta sem vert er að fylgjast með:

• Zhipu AI: Varð nýverið fyrsta kínverska gervigreindarfyrirtækið til að skrá sig á markað eftir vel heppnað hlutafjárútboð í Hong Kong.

• Alibaba (Qwen): Hefur sýnt framúrskarandi árangur í forritun og stærðfræði, og skákar oft vestrænum keppinautum í mælingum.

• MiniMax: Hefur komið mörgum á óvart með raddtækni sem þykir ótrúlega raunveruleg og nýtir þá tækni í félagsleg samskipti.

Yfirlitið yfir helstu gervigreindarfyrirtækin sem koma frá Kína undirstrikar nýjan veruleika: stór fjárhagsáætlun er ekki lengur forsenda fyrir því að hafa áhrif á gervigreind á heimsvísu. Næsti fasi gervigreindar verður kominn fyrr en nokkurt okkar grunar.