Þegar gervigreindin fær hendur og fætur
Næsta bylgja gervigreindar kann að felast í því að tæknin færist út úr stafrænum heimi og yfir í vélar sem geta skynjað, lært og unnið störf í raunheiminum.
Hugmyndin um vélrænt vinnuafl hefur fylgt manninum um aldir. í Ilíonskviðu Hómers er sagt frá sjálfvirkum vélum sem Hefæstos, guð elds og smíða, hafði skapað sér til aðstoðar og í ritum frá þrettándu öld má finna lýsingar á flóknum mannlíkum vélum. Það var þó ekki fyrr en árið 1921 sem orðið vélmenni kom til sögunnar í leikriti Karel Čapek, þar sem dregin var upp ógnvænleg mynd af mannlíkum vélum sem leystu fólk af hólmi við vinnu. Orðið robot var dregið af tékkneska orðinu robota, sem vísar til nauðungarvinnu.
Til þessa hefur þetta fyrirbæri tilheyrt heimi vísindaskáldskapar. Með þeim gríðarlegu framförum í gervigreind og vélbúnaði síðastliðinna ára kann það þó að vera taka breytingum.
Vélar hafa gegnt lykilhlutverki í sjálfvirknivæðingu framleiðslu, en einkum í verkefnum sem hægt er að afmarka af mikilli nákvæmni. Þar má nefna iðnaðararm sem sýður saman sömu samskeytin aftur og aftur, vél sem sker fisk eftir fyrirfram skilgreindu mynstri eða róbot í vöruhúsi sem flytur vörur eftir föstum leiðum. Slík kerfi geta verið afkastamikil, en styrkur þeirra byggist jafnframt á sérhæfingu þeirra; hreyfingarnar eru fyrirfram ákveðnar, verkferlið stöðugt og svigrúmið til frávika lítið. Ef verkefnið breytist þarf jafnan að endurforrita kerfið, færa til búnað eða endurhanna framleiðsluferlið að hluta. Umhverfið þarf með öðrum orðum að laga að vélinni.
Þróun fjölhæfra vélmenna hefur þó reynst torsótt, ekki síst vegna þess hversu erfitt er að gera þeim kleift að skynja umhverfi sitt, halda jafnvægi og bregðast við ófyrirsjáanlegum aðstæðum. Fyrstu tilraunir á þessu sviði má rekja allt aftur til sjöunda áratugarins, en Atlas-vélmenni Boston Dynamics, sem fyrst var kynnt árið 2013, markaði mikilvæg tímamót og sýndi hversu langt tækninni hafði fleygt fram.
Næsta skref í þróuninni kann að felast í að snúa fyrri forsendu við og gera vélinni kleift að laga sig að umhverfinu. Þar kemur það sem legið hefur á allra vörum um þessar mundir, physical AI, eða líkamleg gervigreind. Til þessa hefur gervigreind náð gríðarlegum árangri við að vinna með texta, gögn og kóða en næsti áfangi gæti falist í því að færa tæknina út fyrir skjáinn og inn í hinn efnislega heim; gefa gervigreind búk, hendur og fætur.
Tækninni hefur fleygt hratt fram á undanförnum árum. Í mars 2025 kynnti Nvidia Isaac GR00T N1, fyrsta opna og sérsníðanlega grunnlíkanið sem sérstaklega var þróað fyrir mannlík vélmenni. Skömmu áður hafði Figure kynnt Helix, svokallað sjón-, tungumáls- og athafnalíkan sem sameinar skynjun, málskilning og hreyfistýringu í einu kerfi. Google DeepMind fylgdi í kjölfarið með Gemini Robotics og Gemini Robotics-ER, sem færa getu stórra gervigreindarlíkana yfir í rýmisskilning, hreyfingu og ákvarðanatöku í efnisheiminum.
Íslensk fyrirtæki hafa byrjað að nýta sér vélmenni og róbóta í auknum mæli. Greint var frá því í vikunni að þjónustuvélmenni hefði tekið til starfa í matsalnum á hjúkrunarheimili í Fossvogi, þar sem það sækir óhreint leirtau og flytur inn í uppvask. Hjá Íslenska Gámafélaginu hafa þrjú gervigreindarknúin vélmenni jafnframt tekið við flokkun sorps á endurvinnslulínu félagsins. Þar geta þau greint og aðskilið endurvinnanleg efni í tólf flokka, flokkað um þrjátíu hluti á mínútu hvert og starfað allan sólarhringinn. Verkefnin eru enn sérhæfð og tiltölulega afmörkuð, en dæmin sýna að vélmenni eru ekki lengur fjarlæg framtíðarsýn heldur farin að leysa raunveruleg verkefni í íslensku atvinnulífi. Jón Þórir Frantzson, forstjóri Íslenska Gámafélagsins, orðaði breytinguna ágætlega þegar vélmennin voru tekin í notkun:
„Með tilkomu gervigreindarinnar þá hafa þeir [róbótarnir] gjörsamlega breyst og
manni finnst jafnvel stundum mennskir.“
Á CES-ráðstefnunni í Las Vegas í janúar lýsti Jensen Huang, forstjóri NVIDIA, þessum tímamótum með eftirminnilegum hætti:
„ChatGPT-augnablikið fyrir líkamlega gervigreind er runnið upp, þegar vélar fara að skilja, álykta og athafna sig í raunheiminum.“
Rétt eins og mállíkön breyttu á skömmum tíma því hvernig almenningur og fyrirtæki hugsa um hugbúnað, gætu framfarir í líkamlegri gervigreind breytt því hvernig við hugsum um vélrænt vinnuafl.
Morgan Stanley áætlar að markaðurinn fyrir mannlík vélmenni (e. humanoids) geti numið um 5.000 milljörðum dala árið 2050, að meðtöldum aðfangakeðjum og þjónustu, og að þá verði meira en milljarður slíkra véla í notkun. Þótt slíkar langtímaspár séu óhjákvæmilega háðar mikilli óvissu benda fyrstu tölur til þess að forsendur útbreiðslunnar séu þegar teknar að styrkjast. Goldman Sachs áætlar að framleiðslukostnaður mannlíkra vélmenna hafi lækkað um 40% á einu ári, úr 50 til 250 þúsund dölum í 30 til 150 þúsund dali á einingu, langt umfram þá 15 til 20% árlegu lækkun sem áður var spáð. Bankinn gerir ráð fyrir að meira en 250 þúsund vélar verði afhentar árið 2030 og um 1,4 milljónir árið 2035.
Hinar miklu framfarir sem orðið hafa í þróun vélmenna á undanförnum árum, knúnar áfram af bættum vélbúnaði, öflugri gervigreindarlíkönum og lækkandi kostnaði, benda til þess að verulegar breytingar geti orðið víða í atvinnulífinu. Eftir því sem tækninni fleygir fram, einingaverð lækkar og fleiri verkefni verða hagkvæm til sjálfvirknivæðingar munu forsendur fyrir víðtækari innleiðingu halda áfram að styrkjast.
Fyrstu skrefin verða líklega tekin þar sem verkefnin eru endurtekin, vinnuumhverfið tiltölulega fyrirsjáanlegt og efnahagslegur ávinningur auðmælanlegur: í verksmiðjum, vöruhúsum, dreifingarmiðstöðvum og öðrum hlutum aðfangakeðjunnar. Þaðan kann notkunin smám saman að breiðast út yfir í þjónustustörf og síðar inn á heimili. Verði sú þróun að veruleika munu áhrifin ná langt út fyrir einstök fyrirtæki og atvinnugreinar. Vélmennin gætu ekki aðeins aukið framleiðni og lækkað kostnað, heldur einnig dregið úr manneklu, styrkt viðnámsþrótt aðfangakeðja og mildað þann verðbólguþrýsting sem skapast þegar framboð vinnuafls eða framleiðslugeta heldur ekki í við eftirspurn. Í hagkerfum þar sem þjóðir eldast og vinnuafli fer fækkandi gæti slík tækni jafnframt reynst mikilvægur mótvægisþáttur.