Hvernig Hormúz-sundið endurmótar alþjóðaviðskipti
Þrátt fyrir vopnahlé og friðarumleitanir helst Hormús-sundið enn lokað
Þrettán vikum eftir upphaf átaka við Persaflóa stendur heimshagkerfið enn í heljargreipum Hormússunds. Þrátt fyrir vopnahlé og friðarumleitanir hafa skipafélög ekki talið öruggt að sigla í gegnum sundið enn. Olíuverð hefur skotist upp í kjölfarið, frá $70 í allt að $126 á tunnu í maí, og hefur Alþjóðaorkumálastofnunin (IEA) lýst ástandinu sem stærsta framboðsskell í sögu olíumarkaða, alvarlegri en olíukrísunni í kjölfar írönsku byltingarinnar 1979 og ástandinu í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu árið 2022. Aðeins brot af þeirri umferð sem var fyrir átökin kemst í gegn og lönd ganga nú á neyðarbirgðir sínar, sem tæmast hratt (Sjá Mynd 1).
Vandamálið er þó margþætt og liggur ekki aðeins í olíuframboði; stór hluti mikilvægra aðfangakeðja reiðir sig á flutning vara í gegnum sundið. Um þriðjungur af heimsviðskiptum með áburð fer í gegnum sundið, um 20% af jarðgasi og stór hluti af brennisteini heimsins. Mið-Austurlönd eru meðal helstu álframleiðanda í heimi (utan við Kína) og framleiða stóran hlut metanóls og petróefna sem eru grunnefni í plastframleiðslu svo dæmi séu tekin.
Þegar horft er til áhrifa á milli svæða er róðurinn hvað þyngstur fyrir Asíuríkin en nær helmingur af olíuinnflutningi svæðisins fer um sundið. Þar að auki eru Indland, Kína og lönd víðsvegar um Suðaustur-Asíu stórir innflytjendur á nánast öllum hrávörum sem fara þar í gegn.
Þróunarríki eru hvað verst útsett fyrir áhrifunum. Mörg þeirra glíma við skuldir í dollurum, eru háð innfluttri olíu og glíma um leið við hækkandi áburðarverð sem ógnað hefur matvælaöryggi. Að auki knýr jarðgas raforkukerfi sem búa yfir engum varúðarúrræðum; Indland, Bangladesh og Pakistan fluttu nær 2/3 hluta af jarðgasi um sundið. Á sama tíma geta efnameiri þjóðir tryggt sér framboð á hærra verði, sem er ekki endilega fýsilegur kostur fyrir ríki sem hafa minna á milli handanna.
Staðan er töluvert önnur en árið 2022
Samsetning jarðefnaeldsneyta til Evrópu er töluvert frábrugðin stöðunni í ofangreindum löndum. Í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu árið 2022 færðist olíuinnflutningur Evrópu í auknum mæli til Noregs og Norður-Afríku, sem dró úr vægi Persaflóa. Áhrifin eru þó töluverð og koma öðruvísi fram en í olíukrísunni 2022; stórar olíuhreinsistöðvar sem breyta hráolíu í afurðir á borð við þotueldsneyti eru að miklu leyti laskaðar. Þannig hafa þotueldsneyti og dísel hækkað töluvert og nú sjáum við flugfélög víða skera niður flugframboð og vöruflutninga í lofti.
Áhrifin eru bersýnilega komin fram víðsvegar um heimshagkerfið, sem rit Seðlabankans, Peningamál 26/2, kom jafnframt ágætlega inn á síðastliðinn miðvikudag.
Átökin hafa kallað fram alls konar viðbrögð. Á dögunum lýstu Bandaríkin yfir að þau myndu létta á refsiaðgerðum gegn Rússlandi til að mæta olíuþörf; Evrópusambandið hyggst reiða sig á neyðarbirgðir og neytendur víða um heim eru byrjaðir að hamstra vörur í ótta við skort.
Bjartsýni um opnun sundsins fyrir sumarlok hefur verið hófleg, eins og sést á veðmálamörkuðum eins og Polymarket.
Þegar öllu er á botninn hvolft mun lokunin hafa viðvarandi áhrif. Framvinda í alþjóðlegum efnahagsmálum mun að stóru leyti ráðast af árangri í friðarviðræðum og vendingum í Persaflóa.
Þróunin er hluti af stærra púsli hvað endurskipulagningu heimsviðskipta varðar. Orkukrísan mun hafa smitáhrif út um allan heim, ekki aðeins vegna skortsins sem hún kann að valda heldur líka sem fordæmi. Við erum enn og aftur að sjá mikilvægi þess að þjóðríki hafi sjálfstæði í aðgengi sínu að orku og hrávörum. Akkilesarhæll Evrópu árið 2022 var að reiða sig á gasinnflutning frá Rússlandi og eins erum við að sjá þjóðríki og fyrirtæki núna neyðast til þess að endurhugsa mikilvægar aðfangakeðjur og gera sig sjálfbærari hvað þær varðar. Því er auðséð að mikið fjármagn og athygli þessara aðila munu fara í að byggja upp sterkari stoðir hvað varðar orkuframleiðslu eða hrávörur. Sum lönd hafa möguleika á uppbyggingu innanlands, á meðan önnur þurfa að finna sér aðrar leiðir með þjóðaröryggi að leiðarljósi, umfram verð.
Hvort sem næsta áfall kemur frá Hormússundi, Súez-skurði eða Tævansundi er niðurstaðan sú sama. Í óstöðugum heimi hefur áhættan af því að treysta á orku og hrávörur frá fjarlægum löndum aukist verulega, og lönd og fyrirtæki þurfa að bregðast við.