Ný vél í gamalli verksmiðju
Fram undan er tímabil víðtækrar umbreytingar þar sem gervigreind kallar á endurhönnun verkferla, stjórnarhátta og skipulags fyrirtækja.
Undir lok 19. aldar hófu bandarískir verksmiðjueigendur að leysa gufuvélar af hólmi með rafmótorum. Hin nýja tækni var mun skilvirkari og því hefði mátt ætla að umskiptin leiddu þegar í stað til stórfelldrar framleiðniaukningar. Mæld framleiðni stóð hins vegar nær í stað í tæpa þrjá áratugi. Skýringin lá í undirstöðunum. Í stað þess að endurhanna verksmiðjurnar út frá þeim möguleikum sem rafmagnið skapaði var nýrri tækni komið fyrir í framleiðslukerfum sem höfðu verið mótuð af allt annarri tækni.
Hagfræðingurinn Paul David, lýsti þessu í grein árið 1990: “(…) productivity potential of electricity remained unrealized because factories had been designed around steam and water power. Since existing buildings, machinery, shafts and belt systems were still usable, replacing them was often uneconomical. Early electrification therefore amounted largely to placing electric motors within the old production system. The major gains emerged only when factories were rebuilt around individual motors, allowing lighter single-storey buildings, more efficient material flows and flexible production lines.”
Þetta hefur verið kunnugt stef við innleiðingu nýrrar grunntækni: meginþorri ávinningsins kemur ekki fram fyrr en fyrirtæki hafa aðlagað skipulag, verkferla og fjárfestingar að þeim möguleikum sem tæknin skapar.
Innleiðing gervigreindar hefur verið hröð og notkun hennar þegar náð til fjölmargra þátta í daglegum rekstri fyrirtækja. Gervigreindarþjónar sinna nú verkefnum í þjónustuverum, hugbúnaðarþróun, markaðsstarfi, þekkingarstjórnun og bakvinnslu. Samkvæmt McKinsey nýttu 88% fyrirtækja gervigreind reglulega í að minnsta kosti einum starfshluta árið 2025, samanborið við 78% ári áður.
Þrátt fyrir víðtæka innleiðingu gervigreindar ber undirliggjandi umgjörð fyrirtækja enn skýr merki þeirrar tækni sem hún var upphaflega hönnuð utan um. Gögn eru vistuð í miðlægum viðskiptagreindarkerfum, upplýsingaflæði fylgir fyrirfram skilgreindum ferlum og stjórnarhættir gera ráð fyrir að fólk taki við upplýsingum, meti þær og bregðist við.
Deloitte greinir frá því að 84% fyrirtækja hafi ekki endurhannað störf eða verkferla í kringum tæknina. Starfsmenn geta jafnframt talist „virkir notendur“ þótt þeir opni tólið aðeins en haldi að öðru leyti áfram að vinna með óbreyttum hætti1.
Sambærileg mynd birtist í könnun McKinsey frá 2025: þótt 71% fyrirtækja nýttu skapandi gervigreind í að minnsta kosti einum hluta starfseminnar höfðu aðeins 21% endurhannað einhverja verkferla frá grunni. Endurhönnun verkferla var þó sá þáttur sem hafði sterkust tengsl við mælanleg áhrif á rekstrarhagnað, á sama tíma og yfir 80% fyrirtækja sáu enn engin merkjanleg áhrif á EBIT á fyrirtækjavísu2.
Á sama tíma eiga regluverk og stjórnsýsla fullt í fangi með að halda í við hraða tæknibreytinganna, sem eykur óvissu, flækir ákvarðanatöku og getur tafið markvissa innleiðingu. Bæði fyrirtæki og stjórnvöld leitast því við að fella nýja tækni að umgjörð sem mótuð var fyrir allt annan veruleika, líkt og þegar gufuvélinni var skipt út fyrir rafmótor án þess að skipulag verksmiðjunnar væri endurhugsað.
Tæknin er því að þróast hraðar en umgjörðin sem á að halda utan um hana, bæði innan fyrirtækja og hvað ytra regluverk varðar.
Hvað segja gögnin?
Áhrif gervigreindar birtast þó með ólíkum hætti eftir því á hvaða stigi hagkerfisins þau eru mæld. Þegar litið er til einstakra verkefna og starfa blasir ávinningurinn við. Þjónustufulltrúar sem nýttu stór mállíkön urðu að meðaltali 14% afkastameiri (Brynjolfsson o.fl., 2023), þátttakendur í ritunarverkefnum luku þeim 40% hraðar og skiluðu jafnframt betri texta (Noy og Zhang, 2023), og ráðgjafar sem studdust við tæknina leystu 12% fleiri verkefni á 25% skemmri tíma (Dell’Acqua o.fl., 2023). Rannsókn meðal 66 fyrirtækja sýndi enn fremur að starfsfólk sem nýtti gervigreind varði að jafnaði tveimur færri klukkustundum á viku í tölvupóstsamskipti (Dillon o.fl., 2025)3.
Þessi ávinningur er þó enn lítt sýnilegur í helstu þjóðhagstölum. Sé litið til þróunar tólf mælikvarða, þar á meðal hagvaxtar, framleiðni vinnuafls og heildarþáttaframleiðni, frá desember 2024 til júní 2026 er fátt sem bendir til þess að gervigreind hafi þegar leitt til víðtækrar aukningar á framleiðslugetu hagkerfisins.
Að endurhanna „verksmiðjuna“
Til að fullnýta möguleika gervigreindar þurfa fyrirtæki að endurhanna þær stoðir sem umlykja tæknina: gagnakerfi, verkferla og stjórnarhætti. Slík umbreyting krefst bæði tíma og fjármagns og er enn skammt á veg komin.
Líkt og í fyrri tæknibyltingum mun framleiðniávinningurinn því ráðast síður af tækninni einni og sér en af getu fyrirtækja til að endurskipuleggja rekstur sinn í kringum þá möguleika sem hún skapar.
Samantektin er byggð á grein Erni Tedeschi, AI and Productivity