Verðbólga í upplýsingum?

Við stöndum frammi fyrir grundvallarbreytingu á upplýsingaumhverfinu sem knýr okkur til að endurmeta hvað telst raunverulegt og á hverju traust getur byggst.

Við stöndum frammi fyrir grundvallarbreytingu á upplýsingum, einum af hornsteinum nútímasamfélags. Vöxtur gervigreindar er nýr og öflugur hvati í þessari þróun, en vandinn er afleiðing langvarandi þróunar í stjórnmálum, fjölmiðlum og efnahagsmálum. Nútíma upplýsingaumhverfi virkar nú eins og seðlabanki sem prentar peninga án takmarkana, þar sem gervigreindin er nýjasta og öflugasta prentvélin. Afleiðingin er sú að sannanlegur sannleikur, sem áður var sjálfsagður, verður sífellt fágætari.

Traust sem innviður samfélagsins

Sögu mannkynsins má að miklu leyti lesa sem sögu stöðugrar leitar að trausti. Þegar ritmál varð til þurfti fólk að finna leiðir til að tryggja áreiðanleika skjala. Þannig urðu til innsigli konunga og kirkju sem báru vott um sannleiksgildi. Þegar prentvélin breytti miðlun þekkingar á 15. öld fylgdi henni mikil óvissa. Hvernig gat almenningur vitað hvaða rit væru áreiðanleg og hver ekki? Lausnin varð til í formi ritstjórnarstarfs, akademískra hefða og nýrra stofnana sem unnu sér inn trúverðugleika með tímanum.

Á 20. öld styrktist þessi þróun. Stóru dagblöðin og síðar útvarp og sjónvarp byggðu traust sitt á faglegum stöðlum, ritstjórnarstefnu og ábyrgð gagnvart almenningi. Í vísindum þróaðist jafningjamat sem tryggði að niðurstöður væru rýndar og áreiðanlegar. Fjármálakerfið byggði traust sitt á seðlabönkum og eftirliti. Þrátt fyrir að þessi kerfi hafi aldrei verið fullkomin, sköpuðu þau ákveðið grunntraust sem samfélög gátu reitt sig á.

Á stafrænu öldinni hefur þetta jafnvægi raskast. Netið gerði hvern sem er að útgefanda. Samfélagsmiðlar jöfnuðu leikinn á þann hátt að hver rödd hafði nú möguleika á að verða jafn hávær og raddir stórra miðla. Þó að þróunin hafi í fyrstu virst lýðræðisleg og jákvæð, ruddi hún einnig brautina fyrir upplýsingaflóð þar sem gömlu hliðverðirnir hurfu. Þar sem áður voru fáar, tiltölulega áreiðanlegar heimildir, er nú óteljandi straumur efnis sem enginn getur staðfest.

Aukið vantraust á fjölmiðla og stofnanir á heimsvísu hefur ýtt undir vinsældir einstaklinga á borð við Joe Rogan, þar sem fólk á auðveldara með að tengjast manneskju en stóru fjölmiðlafyrirtæki.

Ofnótt upplýsinga

Á hverju ári birtir samskiptafyrirtækið Edelman víðtæka alþjóðlega könnun sem ber heitið Edelman Trust Barometer. Hún nær til tugþúsunda svarenda í yfir þrjátíu löndum og mælir traust almennings til fjögurra lykilstofnana: stjórnvalda, fjölmiðla, viðskiptalífsins og frjálsra félagasamtaka. Könnunin er talin ein sú áreiðanlegasta í heiminum til að meta hvernig almenningsálit á trausti þróast á milli ára.

Niðurstöður Edelman Trust Barometer 2025 sýna að traust til stjórnvalda og fjölmiðla hefur hrunið niður í sögulegt lágmark á Vesturlöndum. Í mörgum löndum treystir innan við helmingur almennings stjórnvöldum sínum til að „gera hið rétta“ og traust til fjölmiðla er víða komið undir 40 prósent. Þetta fer saman við minnkandi traust til fjármálakerfisins. Þegar seðlabankar stunda fordæmalausa útþenslu peninga grafa þeir undan þeim upplýsingum sem gjaldmiðill á að veita um verðmæti.

Við sjáum svipaða þróun í upplýsingaheiminum. Þegar framboð á efni búnu til með gervigreind og öðrum stafrænum straumum vex hratt, rýrnar gildi upplýsinga og trúverðugleiki minnkar. Þar má nefna áhrifavalda búna til með gervigreind, sjálfvirkan áróður og fullkomnar falsanir í formi djúpfalsaðra mynda og myndefnis. Þessi fjöldaframleiðsla á tilbúnum veruleika líkist óðaverðbólgu fyrir upplýsingar. Þegar við getum ekki lengur treyst stofnunum okkar og ekki heldur eigin skynfærum, byrjar sameiginlegur skilningur okkar á veruleikanum að brotna niður.

Þessi mynd er úr niðurstöðum skýrslunnar Digital News frá Reuters Institute fyrir árið 2025 og hún varpar ljósi á hvernig vantraust á hefðbundnum fjölmiðlum hefur leitt til þess að margir treysta frekar hlaðvörpum.

Bálkakeðjur sem nýr grunnur trausts

Inn í þetta óvissuástand stígur bálkakeðjutæknin. Hún hefur hingað til verið mest tengd við rafmyntir á borð við Bitcoin, en raunverulegt notagildi hennar er mun víðtækara. Í grunninn er bálkakeðja dreifstýrt og óbreytanlegt bókhald þar sem hver færsla er fest með tímamerki og sannreynd af neti óháðra aðila. Enginn einn getur breytt gögnunum eftir á. Þetta gerir bálkakeðjur að kjörinni tækni til að leysa það sem kalla mætti trúverðugleikavanda upplýsingasamfélagsins.

Þegar mynd eða skjal er fest í bálkakeðju er hægt að sanna uppruna þess. Fjölmiðill getur þannig sýnt lesendum að efnið sé óbreytt frá því að það var birt. Vísindamenn geta tryggt að gögn úr rannsókna séu ekki breytt eftir á. Stjórnsýsla getur notað slíka tækni til að tryggja að opinber skjöl séu örugg og fölsuð. Slík notkun býr til nýja tegund innviða þar sem sannleikur er tryggður af stærðfræði fremur en breyskum milliliðum.

Samkvæmt gögnum frá BitBo eru rafmyntir á borð við Bitcoin í auknum mæli notaðar sem stafrænt gull.

Leitin að sannleikanum

Það eru rökrétt viðbrögð að í heimi upplýsingaóvissu leiti fólk að nýjum lausnum. Flóttinn í kerfi byggð á bálkakeðjutækni er ekki aðeins fjárhagsleg þróun heldur einnig djúpstæð félagsleg og heimspekileg svörun við vanda samtímans. Í heimi óendanlegra, ódýrra afrita, hvort sem þau eru peningar eða stafrænt efni, verður sannanlegur skortur hið endanlega mælikvarði á verðmæti.

Kerfi sem geta boðið slíkan skort og traust eru ekki háð duttlungum miðstjórnarvalds heldur byggja á stærðfræðilegri vissu. Þau eru í kjarna sínum kerfi sannleika, í heimi sem þyrstir í hann.

Rangt svar við réttum vanda

Það er ekki svo að hefðbundnar stofnanir séu blindar á traustsvandann. Alþjóðagreiðslubankinn (e. Bank for International Settlements) og seðlabankar víða um heim hafa ítrekað bent á að traust almennings sé að veikjast og að finna þurfi nýjar leiðir til að tryggja stöðugleika. Lausnin sem þeir leggja helst til er að innleiða seðlabankarafeyri (e. Central Bank Digital Currency) sem er ekkert annað en miðstýrður, ríkisrekinn stafrænn gjaldmiðill. Hugmyndin er sú að með því að færa peninga í stafrænt form, sem stjórnvöld halda beint utan um, megi endurreisa traust og halda umgjörðinni traustri.

En hér er grundvallarvandinn: traustið er ekki að rofna vegna formsins heldur vegna stofnananna sjálfra. Þegar almenningur og markaður upplifir að seðlabankar prenti peninga í óhófi, að stjórnvöld misnoti fjármálakerfið í pólitískum tilgangi eða að eftirlitsstofnanir hafi brugðist hlutverki sínu, þá er ekki hægt að leysa traustsvandann með því að styrkja vald þessara sömu aðila. Miðstýrður stafrænn gjaldmiðill bætir ekki úr traustleysinu, heldur eykur það með því að færa ríkisvaldinu enn meiri stjórn á fjármálum einstaklinga og fyrirtækja.

Í stað þess að skapa nýtt kerfi sem byggir á gagnsæi og dreifingu valds, tvöfaldar þessi lausn gamla líkanið sem hefur þegar sýnt veikleika sína. Það sem kallað er fram sem „lausn“ verður í raun til þess að festa vandann í sessi. Að fela seðlabönkum að vera bæði leikmenn og dómarar í stafrænum gjaldmiðlum skapar ekki nýtt traust heldur dýpkar efasemdir.

Það sem þarf er ekki miðstýrð endurgerð hins sama heldur ný nálgun sem byggir á kerfum sem tryggja sannleika og öryggi með öðrum hætti. Bálkakeðjutæknin býður upp á slíkan möguleika með því að byggja traust á stærðfræði og dreifðu neti í stað miðlægs valds. Þannig er raunverulega verið að svara kjarna vandans: hvernig við getum treyst upplýsingum og gögnum í heimi þar sem hefðbundnir hliðverðir hafa glatað trúverðugleika sínum.

Framtíð peninga og upplýsinga byggir á bálkakeðjum

Nýtt tímabil er hafið. Bitcoin hefur þegar sýnt fram á að bálkakeðja getur veitt traust í peningakerfinu þar sem seðlabankar hafa brugðist. Sama tækni getur nú veitt traust í upplýsingaheimi sem er orðinn gjörsamlega yfirfullur af fölsunum og óvissu. Sigurvegararnir í þessu nýja umhverfi verða þau kerfi sem geta staðið undir hvoru tveggja: að tryggja áreiðanleika peninga og áreiðanleika upplýsinga.

Greinin var birt í tímaritinu Tölvumál í nóvember 2025.